Onderzoekend werken aan onderwijskwaliteit in het mbo

Het aanpakken van complexe en weerbarstige onderwijsvraagstukken vraagt om een andere aanpak dan het snelle, instinctieve denken en handelen waarmee je als docent veel alledaagse problemen oplost. Als je bij nieuwe en complexe vraagstukken enkel op intuïtie afgaat dan loop je het risico verkeerde conclusies te trekken en een ineffectieve oplossing te kiezen (Kahneman, 2011; Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
 Vanlommel & Van den Boom-Muilenburg, 2024). Vanlommel, S. N., & Van den Boom-Muilenburg, S. N. (2024). How can we understand and stimulate evidence-informed educational change? A scoping review from a systems perspective. Journal of Educational Change. https://doi.org/10.1007/s10833-024-09506-z
 Je baseert je dan namelijk op te weinig, eenzijdige of verkeerd geïnterpreteerde informatie (Munneke et al., 2023). Munneke, L., Rozendaal, J. S., & Van Katwijk, L. (2023). Onderzoekend vermogen ontwikkelen tijdens je lerarenopleiding. Boom.
 In dit soort situaties is het wenselijk om samen te werken en 'traag te denken' (Kahneman, 2011; Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
 Consortium Tools voor Teamleren, 2022; Consortium Tools voor Teamleren. (2022). Samen onderzoekend werken in het MBO. Praktijkboek voor docenten (projectnummer 40.5.19620.046). NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/samen_onderzoekend_werken_in_het_mbo_praktijkboek_voor_docenten_1.pdf
 Rozendaal, 2023). Rozendaal, J. S. (2023). Samen onderzoekend werken aan onderwijskwaliteit. Praktijkprofessionals aan het roer? [Lectorale rede]. Hogeschool Rotterdam. https://surfsharekit.nl/objectstore/be690038-a4b0-4ddb-a674-bf31add3c5bc
 Onderzoekend werken is manier om je samen professioneel te ontwikkelen en effectief complexe vraagstukken aan te pakken. 

Definitie onderzoekend werken en verwante begrippen 

Er wordt op verschillende manieren tegen onderzoekend werken aangekeken. In de wetenschappelijk literatuur worden diverse begrippen gebruikt. Synoniemen zijn bijvoorbeeld onderzoekend vermogen inzetten, werken vanuit een onderzoekende houding, onderzoekend handelen en onderzoeksmatig werken. Ongeacht de gebruikte term draait het om het volgende:

• jezelf afvragen hoe of waarom dingen werken en wat beter kan;
• informatie hierover verzamelen en vaststellen wat nog aan (handelings)kennis ontbreekt;
• nieuwe informatie verzamelen en daarover in gesprek gaan;
• mogelijkheden verkennen om je werk anders te doen;
• een of meer mogelijkheden uitproberen en evalueren.

Als je hier meer over wilt lezen, zie dan bijvoorbeeld Brouwer et al. (2019), Brouwer, P., Hermanussen, J., Vink, R., Doppenberg, J., Van den Hout, J., & Van Kan, C., i.s.m. Hazelhoff, R., Kuipers, P. J., Pierik, E., Diender, W., Van de Berekamp, L., Schnoing, M., & Koster, M. (2019). Samenwerken aan onderwijskwaliteit. Expertisecentrum Beroepsonderwijs i.s.m. IVA Onderwijs, Hogeschool van Amsterdam, Eindhoven school of Education, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, ROC van Twente, Rijn IJssel, Deltion College, MBO Utrecht en Helicon. https://ecbo.nl/onderzoekspublicatie/samenwerken-aan-onderwijskwaliteit/
 Leraren voor morgen (2023), Leraren voor morgen. (2023). Leeruitkomsten op startbekwaamheidsniveau. 10voordeleraar. https://static1.squarespace.com/static/60bf7a669c26992efe2d9dad/t/6458caa5ba6fae4992e000ea/1683540646402/Leeruitkomstgebieden+startbekwaamheidsniveau+-def+mei+2023.pdf
 Munneke (2024a, Munneke, L. (2024a). Over de sandwich en de satéprikker: Onderzoekend vermogen als kerncompetentie van onderwijsprofessionals. Tijdschrift OnderwijsPraktijk Studies, 2. https://doi.org/10.54657/TOPS.14349
 b), Munneke, L. (2024b). Moedige ruimte maken. Onderzoekend vermogen als essentiële competentie in werken aan complexe opgaven [openbare les]. Hogeschool Utrecht. https://www.hu.nl/onderzoek/publicaties/moedige-ruimte-maken
 Munneke et al. (2023), Munneke, L., Rozendaal, J. S., & Van Katwijk, L. (2023). Onderzoekend vermogen ontwikkelen tijdens je lerarenopleiding. Boom.
 Ros en Brouwer (2023), Ros, A., & Brouwer, P. (2023). Leidraad werken aan onderwijsverbetering in het mbo. NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/leidraad_onderwijsverbetering_mbo_v3.pdf
 Rozendaal (2023), Rozendaal, J. S. (2023). Samen onderzoekend werken aan onderwijskwaliteit. Praktijkprofessionals aan het roer? [Lectorale rede]. Hogeschool Rotterdam. https://surfsharekit.nl/objectstore/be690038-a4b0-4ddb-a674-bf31add3c5bc
 Uiterwijk-Luijk et al. (2019) Uiterwijk-Luijk, L., Krüger, M., & Volman, M. (2019). Promoting inquiry-based working: Exploring the interplay between school boards, school leaders and teachers. Educational Management Administration & Leadership, 47(3), 475-497. https://pure.uva.nl/ws/files/51396800/1741143217739357.pdf
 en Van den Berg (2016, Van den Berg, N. (2016). Grenspraktijken. Opleiders en onderzoekers in ontwikkeling [openbare les]. Stoas Wageningen | Vilentum Hogeschool. https://hbo-kennisbank.nl/details/aereshogeschool:oai:www.greeni.nl:VBS:2:139906
 2021). Van den Berg, N. (2021). Grenspraktijken verdiepen. Aeres Hogeschool Wageningen. https://hbokennisbank.nl/details/aereshogeschool:oai:www.greeni.nl:VBS:2:148341

Samenhangende concepten en begrippen

In de literatuur rond onderzoekend werken worden naast genoemde synoniemen nog verschillende andere begrippen gebruikt. We zetten enkele veelvoorkomende begrippen op een rij en leggen ze uit.

De effectiviteit en werkzame principes van onderzoekend werken 

Onderzoekend werken draagt als professionele leerstrategie bij aan de kwaliteit van docenten en het onderwijs, en langs die weg aan de leerprestaties van studenten (Bolhuis & Kools, 2012; Bolhuis, S., & Kools, Q. (Red.). (2012). Praktijkonderzoek als professionele leerstrategie in onderwijs en opleiding. Fontys Lerarenopleiding Tilburg. https://www.platformsamenopleiden.nl/wp-content/uploads/2014/06/12.-Praktijkonderzoek-als-professionele-leerstrategie-in-onderwijs-en-opleiding.pdf
 Maandag et al., 2017; Maandag, D. W., Helms-Lorenz, M., Lugthart, E., Verkade, A. T., & Van Veen, K. (2017). Features of effective professional development interventions in different stages of teacher’s careers: A review of empirical evidence and underlying theory. Lerarenopleiding Rijksuniversiteit Groningen. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Effectiveness-of-professional-development-interventions-in-different-teacher-career-stages.pdf
 Ros & Brouwer, 2023; Ros, A., & Brouwer, P. (2023). Leidraad werken aan onderwijsverbetering in het mbo. NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/leidraad_onderwijsverbetering_mbo_v3.pdf
 Van Veen et al., 2010). Van Veen, K., Zwart, R. C., Meirink, J. A., & Verloop, N. (2010). Professionele ontwikkeling van leraren: Een reviewstudie naar effectieve kenmerken van professionaliseringsinterventies van leraren. ICLON/Expertisecentrum Leren van Docenten. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/PROO+Professionele+ontwikkeling+van+leraren+Klaa
 Door verschillende belanghebbenden te betrekken bij onderzoekend werken, vergroot je het zicht op het vraagstuk. Daarnaast versterk je het draagvlak om het aan te pakken en voor mogelijke oplossingen. De inzichten raken ook dieper verankerd in de organisatie, wat de verdere benutting bevordert (Kennisrotonde, 2023). Kennisrotonde. (2023). Dragen challenges en design thinking bij aan de ontwikkeling van mbo-studenten? (KR. 1781). https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/challenges-design-thinking-ontwikkeling-mbo-studenten
 Maar wat maakt onderzoekend werken effectief? 

Van zes sleutelprincipes naar vier werkzame principes

De effectiviteit van onderzoekend werken als professionele leerstrategie is terug voeren tot vier werkzame principes. Dit blijkt uit onderzoek naar professionele ontwikkeling, een onderzoeksveld dat zich de laatste jaren in een stroomversnelling bevindt. We zetten de belangrijkste inzichten en ontwikkelingen hier voor je op een rij.

Desimone (2009) Desimone, L. M. (2009). Improving impact studies of teachers’ professional development: Toward better conceptualizations and measures. Educational Researcher, 38(3), 181-199. https://doi.org/10.3102/0013189X08331140
 probeerde vijftien jaar geleden voor het eerst de kern van professionele ontwikkeling bloot te leggen. Velen zijn gaan voortbouwen op haar werk en zo ontstond een consensus over zes sleutelkarakteristieken (Cordingley et al., 2015; Cordingley, P., Greany, T., Buckler, N., Coles-Jordan, D., Crisp, B., Saunders, L., & Coe, R. (2015). Developing great teaching - Lessons from international reviews of effective professional development. Teacher Development Trust. https://tdtrust.org/wp-content/uploads/2015/10/DGT-Full-report.pdf
 Dunst et al., 2015; Dunst, C. J., Bruder, M. B., & Hamby, D. W. (2015). Metasynthesis of in-service professional development research: Features associated with positive educator and student outcomes. Educational Research and Reviews, 10(12), 1731-1744. 
 Sims & Fletcher-Wood, 2021; Sims, S., & Fletcher-Wood, H. (2021). Identifying the characteristics of effective teacher professional development: A critical review. School Effectiveness and School Improvement, 32(1), 47-63. https://www.researchgate.net/publication/341716623_Identifying_the_characteristics_of_effective_teacher_professional_development_a_critical_review
 Van Driel et al., 2012; Van Driel, J. H., Meirink, J. A., Van Veen, K., & Zwart, R. C. (2012). Current trends and missing links in studies on teacher professional development in science education: A review of design features and quality of research. Studies in Science Education, 48(2), 129-160. https://www.researchgate.net/publication/258721952_Current_trends_and_missing_links_in_studies_on_teacher_professional_development_in_science_education_A_review_of_design_features_and_quality_of_research
 Van Veen et al., 2010). Van Veen, K., Zwart, R. C., Meirink, J. A., & Verloop, N. (2010). Professionele ontwikkeling van leraren: Een reviewstudie naar effectieve kenmerken van professionaliseringsinterventies van leraren. ICLON/Expertisecentrum Leren van Docenten. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/PROO+Professionele+ontwikkeling+van+leraren+Klaa
 Professionele ontwikkeling zou effectiever zijn als deze: 

1. over langere tijd plaatsvindt; bijvoorbeeld via een iteratief proces zoals Plan-Do-Check-Act en de stappen van design thinking;
2. in teamverband plaatsvindt;
3. betrokkenen de waarde van deelname inzien;
4. gaat het over kennis en vaardigheden;
5. een frisse blik van buiten betrokken is;
6. de opzet mogelijkheden biedt om hetgeen geleerd is actief in de praktijk toe te passen of te oefenen.

Ondanks dat deze zes sleutelkarakteristieken nog vaak als onderbouwing worden gebruikt, is het goed om te weten dat ze niet leiden tot verbeterde onderwijsprestaties van studenten, wat natuurlijk het uiteindelijke doel is (Sims & Fletcher-Wood, 2021). Sims, S., Fletcher-Wood, H., O’Mara-Eves, A., Cottingham, S., Stansfield, C., Goodrich, J., Van Herwegen, J., & Anders, J. (2023). Effective teacher professional development: New theory and a meta-analytic test. Review of Educational Research. https://journals.sagepub.com/doi/epub/10.3102/00346543231217480
 Ook worden er vraagtekens gezet bij de onderbouwing van de sleutelkarakteristieken (Kennedy, 2016). Kennedy, M. M. (2016). How does professional development improve teaching? Review of Educational Research, 86(4), 945-980. https://www.researchgate.net/publication/292675761_How_Does_Professional_Development_Improve_Teaching

Sims en Fletcher-Wood (2021) Sims, S., & Fletcher-Wood, H. (2021). Identifying the characteristics of effective teacher professional development: A critical review. School Effectiveness and School Improvement, 32(1), 47-63. https://www.researchgate.net/publication/341716623_Identifying_the_characteristics_of_effective_teacher_professional_development_a_critical_review
 zijn daarom gaan zoeken naar onderliggende principes die maken dat interventies wel of niet werken. Vanuit verschillende wetenschappelijke disciplines zetten ze empirisch materiaal op een rij over hoe mensen leren en gebruik maken van kennis. Ze bouwen zo voort op onderzoek dat aantoont dat nieuwe kennis niet automatisch leidt tot veranderd docentgedrag (Bakkenes et al., 2010); Bakkenes, I., Vermunt, J. D., & Wubbels, T. (2010). Teacher learning in the context of educational innovation: Learning activities and learning outcomes of experienced teachers. Learning and Instruction, 20(2010), 533-548. https://intrainabroad.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/04/teacher-learning-in-the-context-of-educational-innovation.pdf
 het bijwonen van een presentatie of gastcollege verandert zelden hun dagelijkse praktijk. Zelfs als docenten hun gedrag aanpassen, vallen ze vaak terug in oude gewoonten (Hanno, 2022). Hanno, E. C. (2022). Immediate changes, trade-offs, and fade-out in high-quality teacher practices during coaching. Educational Researcher, 51(3), 173-185. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1334123.pdf
 Sims et al. (2023) Sims, S., Fletcher-Wood, H., O’Mara-Eves, A., Cottingham, S., Stansfield, C., Goodrich, J., Van Herwegen, J., & Anders, J. (2023). Effective teacher professional development: New theory and a meta-analytic test. Review of Educational Research. https://journals.sagepub.com/doi/epub/10.3102/00346543231217480
 concluderen dat professionele ontwikkeling leidt tot duurzame, effectieve veranderingen als:

1. docenten meer inzicht en kennis krijgen;
2. er doelen gesteld worden die docenten stimuleren om de dagelijkse praktijk aan te passen;
3. docenten hulp krijgen om daadwerkelijk anders te gaan handelen. Denk bij hulp bijvoorbeeld aan instructie, praktische ondersteuning, modelleren, feedback en herhaling;
4. nieuwe handelingen geworteld raken in het eigen (onderwijs)repertoire. Door concrete acties te plannen, aan te moedigen, te herhalen en te evalueren, kunnen die nieuwe handelingen ingebed raken in de dagelijkse routines.

Stappenplan onderzoekend werken

De kern van onderzoekend werken is dat je samen systematisch enkele stappen doorloopt: 

1. Start met het herkennen en benoemen van vraagstukken die van belang zijn voor de kwaliteit van je werk
2. Vergroot kennis en begrip van het vraagstuk onder alle betrokkenen
3. Bepaal het beoogde resultaat zo dat het betrokken stimuleert om hun dagelijkse praktijk aan te passen
4. Biedt ondersteuning zodat het gewenste gedrag beklijft
5. Leg alle voorgaande stappen vast

Het doorlopen van deze stappen gaat relatief langzaam. Er is daadwerkelijk sprake van ‘traag denken’ (Kahneman, 2011; Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
 Consortium Tools voor Teamleren, 2022; Consortium Tools voor Teamleren. (2022). Samen onderzoekend werken in het MBO. Praktijkboek voor docenten (projectnummer 40.5.19620.046). NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/samen_onderzoekend_werken_in_het_mbo_praktijkboek_voor_docenten_1.pdf
 Rozendaal, 2023; Rozendaal, J. S. (2023). Samen onderzoekend werken aan onderwijskwaliteit. Praktijkprofessionals aan het roer? [Lectorale rede]. Hogeschool Rotterdam. https://surfsharekit.nl/objectstore/be690038-a4b0-4ddb-a674-bf31add3c5bc
 Van den Berg, 2016). Van den Berg, N. (2016). Grenspraktijken. Opleiders en onderzoekers in ontwikkeling [openbare les]. Stoas Wageningen | Vilentum Hogeschool. https://hbo-kennisbank.nl/details/aereshogeschool:oai:www.greeni.nl:VBS:2:139906
 Het vraagt tijd, reflectie en onderzoekend vermogen. We lopen de verschillende stappen met je door en geven handvatten om je te ondersteunen bij iedere stap. Later in dit overzichtsartikel bespreken we een voorbeeld en zetten we uiteen met welke randvoorwaarden en condities je rekening moet houden voordat je start met onderzoekend werken.

Start met het herkennen en benoemen van onderwijsvraagstukken die van belang zijn voor de kwaliteit van je werk 

De vraagstukken die je wilt onderzoeken kunnen voortkomen uit problemen die je individueel of als team ervaart of wilt voorkomen. Ze kunnen ook voortkomen uit ambities die je zelf hebt, of die binnen de school of buitenaf gesteld worden. In de publicatie van de Kennisrotonde ‘Van praktijkvraag naar onderzoeksvraag’ geven Van den Berg en Teurlings (2019) Van den Berg, N., & Teurlings, C. (2019). Van praktijkvraag naar onderzoeksvraag. Kennisrotonde. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Kennisrotonde-publicatie-Vraagarticulatie.pdf
 je manieren om vraagstukken boven water te krijgen. 

Vergroot kennis en begrip van het vraagstuk onder alle betrokkenen 

Zorg dat je het vraagstuk goed begrijpt; wie zijn erbij betrokken, hoe kijken zij ertegenaan en welke praktijk- en onderzoekskennis is beschikbaar? Verspreid deze kennis onder alle betrokkenen. Ondersteunende stappen hierbij zijn:

• formuleer het vraagstuk helder en concreet: wat betekent het bijvoorbeeld als we willen dat studenten zelf zorgdragen voor hun werkkleding? Welk gedrag zie je nu, en welk gedrag wil je zien?
• schat de grootte van het vraagstuk in: is het een breed vraagstuk of specifiek voor jouw vak, opleiding of team? Zijn er kleinere vraagstukken binnen het grote vraagstuk? Kleinere vraagstukken zijn vaak beter (op korte termijn) te behappen dan grote vraagstukken en/of langetermijnambities.
• doorgrond het vraagstuk vanuit verschillende perspectieven: betrek belanghebbenden, raadpleeg studenten of het werkveld, vraag informatie over studentstromen en studieresultaten op, en raadpleeg onderzoeksliteratuur. Wijst alles in dezelfde richting of zijn er verschillen en wat betekent dat voor het vervolg?
• conceptualiseer het vraagstuk indien nodig (Munneke, 2024b; Munneke, L. (2024b). Moedige ruimte maken. Onderzoekend vermogen als essentiële competentie in werken aan complexe opgaven [openbare les]. Hogeschool Utrecht. https://www.hu.nl/onderzoek/publicaties/moedige-ruimte-maken
   Munneke et al., 2023): Munneke, L., Rozendaal, J. S., & Van Katwijk, L. (2023). Onderzoekend vermogen ontwikkelen tijdens je lerarenopleiding. Boom.
   wat zijn de centrale concepten in jouw situatie, zoals zelfregulering, differentiatie, of innovatie? Hoe definieer je die concepten, en hoe zie je of ze aan de orde zijn? Dit helpt om relevante verdiepende literatuur te vinden en in gesprekken tot de kern te komen.

Meer informatie over het gezamenlijk doorgronden van een vraagstuk vind je in de publicatie vraagarticulatie van Van den Berg en Teurlings (2019). Van den Berg, N., & Teurlings, C. (2019). Van praktijkvraag naar onderzoeksvraag. Kennisrotonde. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Kennisrotonde-publicatie-Vraagarticulatie.pdf
 De placemat van de Kennisrotonde bouwt daarop voort. Ook de hulpvragen uit de leidraad 'Werken aan onderwijsverbetering in het mbo' en instrument 1 van het praktijkboek 'Samen onderzoekend werken in het mbo'  kunnen je in deze fase van onderzoekend werken ondersteunen.

Bepaal het beoogde resultaat zo, dat het stimuleert om het eigen handelen aan te passen 

Er zijn veranderingen nodig om het vraagstuk op te lossen. De kans is echter groot dat betrokkenen, jullie zelf en anderen, alleen bereid zijn om het eigen handelen aan te passen als het beoogde resultaat die moeite loont. Want één ding is zeker: veranderen is moeilijk (Vanlommel, 2019). Vanlommel, S. N., & Van den Boom-Muilenburg, S. N. (2024). How can we understand and stimulate evidence-informed educational change? A scoping review from a systems perspective. Journal of Educational Change. https://doi.org/10.1007/s10833-024-09506-z
 Wat je kunt doen om dit proces te ondersteunen is het volgende:

• onderzoek welk beoogd resultaat jullie zelf en andere betrokkenen aanzet tot verandering. Doe dit in overleg met elkaar en maak gebruik van beschikbaar onderzoek.
• bepaal welke gedragsveranderingen van welke doelgroep concreet nodig zijn om dat resultaat te behalen.
• onderzoek de randvoorwaarden voor die gedragsveranderingen. Welke financiële, praktische en wellicht morele kaders zijn er? Om deze vragen te beantwoorden, raadpleeg je verschillende bronnen, vanuit uiteenlopende perspectieven. Is bijvoorbeeld een simulatieomgeving voor een opleiding wenselijk met het oog op het leren van studenten, maar zijn de kosten te hoog om die te realiseren? Doe je het dan niet of zijn er oplossingen denkbaar als bijvoorbeeld bedrijven meedoen? 

Een CIMO-redenering kan helpen om beoogde resultaten en benodigde veranderingen duidelijk en samenhangend op papier te krijgen (Van den Berg et al., 2012; Van den Berg, J., Hoeve, A., & Zitter, I. (2012). Op zoek naar wat werkt. Zichtbaar maken van innovatieopbrengsten. MESO Magazine, 183, 18-22. https://ontwerpruimteberoepsonderwijs.wordpress.com/wp-content/uploads/2017/02/cimo_berghoevezitter_mesomagazine_2012_april.pdf
 Munneke et al., 2023). Munneke, L., Rozendaal, J. S., & Van Katwijk, L. (2023). Onderzoekend vermogen ontwikkelen tijdens je lerarenopleiding. Boom.
 CIMO staat voor: 

• Context (context);
• Intervention (interventie);
• Mechanism (mechanisme);
• Outcome (uitkomst). 

Met deze methode zoek het antwoord op de volgende vragen: wat kan in onze context (met specifieke kenmerken) interventie X, Y of Z bijdragen aan de beoogde opbrengsten? Welke mechanismen zet interventie X, Y of Z in gang? Welke interventie voldoet vermoedelijk het beste aan de eisen en draagt bij aan kwaliteitsverbetering? 

Hulp nodig bij het uitvoeren van een CIMO-redenering? Een CIMO-redenering is compleet, maar kan soms complex zijn om te maken, eventueel kunnen Brouwer et al. (2021a) Brouwer, P., Doppenberg, J., Boersma, A., Wagemakers, S., & Van Batenburg, E. (2021). Onderzoeks(ver)richtingen in de praktijk van de mbo-docent (projectnummer 405.17.621). NRO. https://ecbo.nl/wp-content/uploads/sites/3/11-2021-10-Onderzoeksverrichtingen-in-de-praktijk-van-de-mbo-docent.pdf
 ondersteunen met uitleg en voorbeelden van CIMO-redeneringen bij praktijkvraagstukken in het mbo. 

Biedt ondersteuning zodat het gewenste gedrag beklijft

Achterhaal wat betrokkenen nodig hebben om de beoogde aanpassingen in hun dagelijkse praktijk door te voeren, zoals instructie, praktische ondersteuning, modelleren, feedback en herhaling. Het is essentieel om ervoor te zorgen dat dit nieuwe gedrag routine wordt. Wat helpt om veranderingen door te voeren:

• oefenmogelijkheden in de praktijk;
• tijd voor begeleiding, intervisie, reflectie en feedback;
• concrete acties plannen, met ruimte voor herhaling en evaluatie;
• een paar collega’s aanwijzen die bewaken en stimuleren dat iedereen het nieuwe succesvolle gedrag vasthoudt;
• (waar mogelijk) eerst zelf oplossingen uitproberen en vervolgens anderen daarin meenemen voor bredere doorwerking.

Ros en Brouwer (2023) Ros, A., & Brouwer, P. (2023). Leidraad werken aan onderwijsverbetering in het mbo. NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/leidraad_onderwijsverbetering_mbo_v3.pdf
 beschrijven in de Leidraad werken aan onderwijsverbetering wat je allemaal kunt doen om onderwijsverbetering uit te voeren, te monitoren, bij te stellen en te borgen. Extra tips staan in Handvat 2 van dezelfde leidraad.

Leg alle voorgaande stappen vast 

Leg alle voorgaande stappen vast en deel je resultaten bijvoorbeeld via een blog, poster, podcast, film en/of artikel. Collega’s en andere belanghebbenden kunnen dan profiteren van je inzichten door ze toe te passen en erop voort te bouwen. Volgens het Consortium Tools voor Teamleren (2022) Consortium Tools voor Teamleren. (2022). Samen onderzoekend werken in het MBO. Praktijkboek voor docenten (projectnummer 40.5.19620.046). NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/samen_onderzoekend_werken_in_het_mbo_praktijkboek_voor_docenten_1.pdf
 en de Kennisrotonde (2024) Kennisrotonde. (2024). Hoe kunnen docentonderzoekers in het mbo oplossingen uit praktijkonderzoek delen en het gebruik ervan stimuleren? (KR.1845). https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/docentonderzoekers-in-mbo-oplossingen-uit-praktijkonderzoek-delen-en-gebruik-stimuleren
 kunnen inzichten zowel gaan over het inhoudelijke vraagstuk, als over het onderzoekend werken daaraan.

Praktijkvoorbeeld: onderzoekend werken met Lesson Study 

Er zijn vele manieren om onderzoekend te werken. Een mooi voorbeeld is ‘Lesson Study’. Deze stapsgewijze, structuur biedende professionaliseringsaanpak komt oorspronkelijk uit Japan. De methode is in Nederland onderzocht, en wordt (kleinschalig) toegepast in het mbo. De aanpak richt zich specifiek op vraagstukken die direct te maken hebben met het leerproces van studenten (vergelijk stap 1 uit het stappenplan). Docenten worden gestimuleerd daar bewust op te letten. Daarbij doorlopen ze in teamverband een cyclus op specifieke leselementen te verbeteren. Onderlinge lesobservaties staan hierbij centraal. Zo vergroot iedereen kennis en begrip van het vraagstuk, wordt de focus gelegd op aanpassingen die nodig zijn, en doen docenten daar ervaring mee op (vergelijk stap 2 en stap 3 uit het stappenplan). Belangrijk is om docenten te ondersteunen om het nieuwe gedrag vast te houden (vergelijk stap 4) en bredere te delen (vergelijk stap 5). 

De Vries et al. (2017) De Vries, S., Roorda, G., & Van Veen, K. (2017). Lesson Study: Effectief en bruikbaar in het Nederlandse onderwijs? Expertisecentrum Vakdidactiek Noord van de Lerarenopleiding van de Rijksuniversiteit Groningen. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Case-report-Lesson-Study-405-15-726.pdf
 concluderen dat Lesson Study een potentieel krachtige professionaliseringsaanpak voor het Nederlandse onderwijs is. Hij vraagt echter ook de nodige inspanningen om optimaal tot zijn recht te komen. De effectiviteit en bruikbaarheid hangen sterk af van vier factoren die sterk overeenkomen met de eerder genoemde werkzame bestanddelen van professionele ontwikkeling: 

1. de bereidheid van docenten om hun gedrag te veranderen;
2. begeleiding door vakdidactici om alle stappen in de aanpak zorgvuldig en effectief te doorlopen;
3. aandacht voor de samenwerking tussen leraren in de teams;
4. integratie in het werk van docenten. 

In de studie van De Vries et al. (2017) De Vries, S., Roorda, G., & Van Veen, K. (2017). Lesson Study: Effectief en bruikbaar in het Nederlandse onderwijs? Expertisecentrum Vakdidactiek Noord van de Lerarenopleiding van de Rijksuniversiteit Groningen. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Case-report-Lesson-Study-405-15-726.pdf
 zijn echter geen mbo-contexten meegenomen. Er zijn elders wel voorbeelden beschreven van mbo-scholen die Lesson study hebben toegepast:

• Het Practoraat Leren in een Hybride leeromgeving heeft drie jaar lang de implementatie van Lesson Study bij de opleiding Sport & Bewegen van Scalda gevolgd. Dekker en Poelmans (2024) Dekker, I., & Poelmans, P. (2024). Introductie van Lesson Study bij CIOS ZWN. Profiel, 1, 8-10. https://www.profielactueel.nl/content/data/dossiers/leren%20en%20onderwijzen/Vakblad_Pro
   beschrijven hoe het Lesson Study-traject zich ontwikkelde als een krachtige professionaliseringsstrategie die veel oplevert, maar ook de nodige inspanning vraagt. Docenten vinden het bijvoorbeeld lastig om alle stappen van de methodiek volledig te doorlopen, wat het belang van langdurige en goede begeleiding onderstreept. Naast het onderzoeksartikel zijn er een infographic en tools beschikbaar over Lesson Study bij Scalda.
• In een van de ontwerpgroepen van Consortium Tools voor Teamleren is Lesson Study geïntroduceerd door een van de masteropgeleide docenten. Dit werd gedaan als oplossing voor het zoeken naar een concrete vorm om samen onderzoekend te werken aan de versterking van pedagogisch didactisch handelen. De ontwerpgroep bestond uit vertegenwoordigers van verschillende opleidingen, en een aantal van hen ging concreet met deze aanpak aan de slag. Die eerste ervaringen hielpen om het management te overtuigen van het belang van onderwijsontwikkeling onder regie van docententeams zelf, ondersteund door het management.
• Docentonderzoekers van Landstede beschrijven in hun magazine Zinmag en in hun podcast hoe ze Lesson Study inzetten in het ontwikkelen van burgerschapsonderwijs. Dit voorbeeld illustreert hoe de aanpak docenten bewuster maakt van wat ze doen, en hoe het gebruik ervan de leskwaliteit en werkplezier kan vergroten.

Overwegingen, randvoorwaarden en condities voor onderzoekend werken

Onderzoekend werken kan een effectieve strategie zijn, maar er zijn wel overwegingen, randvoorwaarden en condities om mee rekening te houden. 

Zo is onderzoekend werken niet altijd wenselijk, nodig of mogelijk. Het is dan ook belangrijk om te leren herkennen welke onderwijsvraagstukken om een onderzoekende aanpak vragen. Daarbij is handig om voordat je begint, te bepalen hoe grondig je wilt, kunt en gaat werken. Elke stap in een onderzoeksproces kan op zichzelf een diepgaand onderzoek vormen of kun je op een laagdrempelige manier aanpakken. Wat kun je je mogelijk opzoeken, wat kun uitzoeken, wat onderzoeken? Wat je kiest hangt af van de al beschikbare kennis en van de mate van grondigheid die passend is voor jouw context en vraagstuk (Munneke, 2024a, Munneke, L. (2024a). Over de sandwich en de satéprikker: Onderzoekend vermogen als kerncompetentie van onderwijsprofessionals. Tijdschrift OnderwijsPraktijk Studies, 2. https://doi.org/10.54657/TOPS.14349
 2024b). Munneke, L. (2024b). Moedige ruimte maken. Onderzoekend vermogen als essentiële competentie in werken aan complexe opgaven [openbare les]. Hogeschool Utrecht. https://www.hu.nl/onderzoek/publicaties/moedige-ruimte-maken

Belangrijke overwegingen hierbij zijn: Wat kan er misgaan als we niet of minder onderzoekend te werk gaan? Welke kwaliteitswinst levert een onderzoekende aanpak op? Wat is er nodig om voldoende zeker te zijn van de oplossing voor het vraagstuk? Ook zijn er praktische overwegingen zoals de hoeveelheid tijd, geld en mankracht. Voordat je aan de slag gaat met onderzoekend werken moet je dus nadenken over bepaalde randvoorwaarden en condities. De belangrijkste zetten we voor je op een rij.

Draagvlak bij de schoolleiding

Een schoolleiding die langdurig en inhoudelijk steun biedt, tijd en begeleiding organiseert en onderzoekend werken integreert in de dagelijkse praktijk, is onmisbaar om onderzoekend werken daadwerkelijk en effectief in te zetten als professionaliseringsstrategie (Rozendaal, 2023; Rozendaal, J. S. (2023). Samen onderzoekend werken aan onderwijskwaliteit. Praktijkprofessionals aan het roer? [Lectorale rede]. Hogeschool Rotterdam. https://surfsharekit.nl/objectstore/be690038-a4b0-4ddb-a674-bf31add3c5bc
 De Vries et al., 2017). De Vries, S., Roorda, G., & Van Veen, K. (2017). Lesson Study: Effectief en bruikbaar in het Nederlandse onderwijs? Expertisecentrum Vakdidactiek Noord van de Lerarenopleiding van de Rijksuniversiteit Groningen. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Case-report-Lesson-Study-405-15-726.pdf
 Het is belangrijk dat de schoolleiding ambities concretiseert en onderzoekend werken inzet als oplossingsstrategie voor praktijkvraagstukken (Consortium Tools voor Teamleren, 2022). Consortium Tools voor Teamleren. (2022). Samen onderzoekend werken in het MBO. Praktijkboek voor docenten (projectnummer 40.5.19620.046). NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/samen_onderzoekend_werken_in_het_mbo_praktijkboek_voor_docenten_1.pdf

Ontwikkelde onderzoekscultuur

Onderzoekend werken vraagt om een voldoende ontwikkelde onderzoekende cultuur in de school. Deze cultuur kan tegelijkertijd ook weer een impuls krijgen door onderzoekend werken p te pakken en de werkwijze in de vingers te krijgen. Wie op een onderzoekende manier aan de slag gaat, draagt namelijk bij aan een lerende professionele cultuur waarin collega’s voortdurend aan de onderwijskwaliteit werken: gezamenlijk, cyclisch, onderbouwd en gedragen (Ros & Brouwer, 2023). Ros, A., & Brouwer, P. (2023). Leidraad werken aan onderwijsverbetering in het mbo. NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/leidraad_onderwijsverbetering_mbo_v3.pdf

Collega’s die een masteropleiding volg(d)en kunnen een belangrijke rol spelen in cultuurontwikkeling en onderzoekend werken. Ze zijn doorgaans sterker in reflectie, nieuwsgieriger, leergieriger, stellen gerichtere vragen, en denken meer out-of-the-box (Heyma et al., 2017). Heyma, A., Van den Berg, E., Snoek, M., Knezic, D., Sligte, H., & Emmelot, Y. (2017). Effecten van een masteropleiding op leraren en hun omgeving [eindrapport]. SEO Economisch Onderzoek. https://pure.hva.nl/ws/files/4031077/2017_80_Effecten_van_een_masteropleiding_op_leraren_en
 Als teacher leaders kunnen zij een vliegwieleffect creëren bij onderzoekend werken (Consortium Tools voor Teamleren, 2022). Consortium Tools voor Teamleren. (2022). Samen onderzoekend werken in het MBO. Praktijkboek voor docenten (projectnummer 40.5.19620.046). NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/samen_onderzoekend_werken_in_het_mbo_praktijkboek_voor_docenten_1.pdf
 Het is belangrijk rekening te houden met de context; is er al ervaring met onderzoekend werken, of staat de ontwikkeling nog in de kinderschoenen? En hoe ervaren zijn de masteropgeleiden in hun rol? Wie langer onderzoekend werken begeleidt, kan grotere en complexere vraagstukken aan. Zie bijvoorbeeld figuur 3 met toelichting in het praktijkboek van Consortium Tools voor Teamleren (2022). Consortium Tools voor Teamleren. (2022). Samen onderzoekend werken in het MBO. Praktijkboek voor docenten (projectnummer 40.5.19620.046). NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/samen_onderzoekend_werken_in_het_mbo_praktijkboek_voor_docenten_1.pdf
 De kans dat onderzoekend werken bijdraagt aan kwaliteitsverbetering is groter als collega’s vanaf het begin worden betrokken (Kennisrotonde, 2024; Kennisrotonde. (2024). Hoe kunnen docentonderzoekers in het mbo oplossingen uit praktijkonderzoek delen en het gebruik ervan stimuleren? (KR.1845). https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/docentonderzoekers-in-mbo-oplossingen-uit-praktijkonderzoek-delen-en-gebruik-stimuleren
 Van Kan et al., 2024a, Van Kan, C., Brouwer, P., Wolf, M., & De Lange, M. (2024a). Benutting van kennis uit onderzoek bevorderen in het onderwijs: Hoe doen practoraten dat? Een bundel met rijke beschrijvingen van kennisbenutting in de context van practoraten (eindrapport) (NRO-projectnummer 40.5.185.40.048). HAN/HU/ECBO. https://www.nro.nl/onderzoeksprojecten/werken-aan-onderwijsvernieuwing-in-de-context-van-practoraten
 2024b). Van Kan, C. A., Brouwer, P., Wolf, M., & De Lange, M. (2024b). Benutting van kennis uit onderzoek bevorderen in het onderwijs: Hoe doen practoraten dat? Bijlage met rijke beschrijvingen van kennisbenutting in de context van practoraten. HAN/HU/ECBO. https://hbo-kennisbank.nl/details/sharekit_hu:oai:surfsharekit.nl:da9c0709-62cf-45a8-bfef-d6b1ceeb5fcf

Begeleiding en ondersteuning door deskundigen

Begeleiding door iemand die ervaring heeft met onderzoek(end werken) is belangrijk. Een ervaringsdeskundige kan een docentonderzoeker, een practor of een onderzoeker van buiten zijn (Kennisrotonde, 2024) Kennisrotonde. (2024). Hoe kunnen docentonderzoekers in het mbo oplossingen uit praktijkonderzoek delen en het gebruik ervan stimuleren? (KR.1845). https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/docentonderzoekers-in-mbo-oplossingen-uit-praktijkonderzoek-delen-en-gebruik-stimuleren
. De afgelopen jaren hebben veel scholen practoraten, professionele leergemeenschappen, designteams/ontwerpteams, docentontwikkelteams, innovatieteams en promotietrajecten ingericht. Deze kunnen een bijdrage leveren aan een lerende en onderzoekende organisatie. Hoewel deze ontwikkeling nog pril is en vaak beperkt tot kleine initiatieven, groeit de brede erkenning van de meerwaarde ervan (Consortium Tools voor Teamleren, 2022; Consortium Tools voor Teamleren. (2022). Samen onderzoekend werken in het MBO. Praktijkboek voor docenten (projectnummer 40.5.19620.046). NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/samen_onderzoekend_werken_in_het_mbo_praktijkboek_voor_docenten_1.pdf
 Nawijn & Van den Berg, 2020; Nawijn, A., & Van den Berg, N. (2020). Grenspraktijken van alumni Master Leren en Innoveren in het mbo. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 41(3), 149-158. https://registratiesite.brlo.nl/CMS/RPP/Organizations/1/Shops/1/Media/2/Items/3/00001592ES5KUXKC/magz_velov_41-3-arjen-nawijn.pdf
 Van der Meer et al., 2023). Van der Meer, M., Ritzen, H., Scheerens, J., & Stevens, R. (2023). Onderzoek in het MBO: Een exploratieve verkenning van de ontwikkeling van practoraten in het MBO. Tijdschrift OnderwijsPraktijk Studies, 1. https://tijdschrifttops.nl/article/view/14391/20001
 Verschillende netwerken bieden gelegenheid om elkaar te ontmoeten en inspireren, denk bijvoorbeeld aan activiteiten van Practoraten, het Comenius Netwerk, en Consortium voor Innovatie.

Voordat je onderzoekend gaat werken zijn er dus verschillende randvoorwaarden en condities waaraan je moet denken. Een checklist hiervoor vind je in de leidraad van Ros en Brouwer (2023). Ros, A., & Brouwer, P. (2023). Leidraad werken aan onderwijsverbetering in het mbo. NRO. https://www.onderwijskennis.nl/sites/onderwijskennis/files/media-files/leidraad_onderwijsverbetering_mbo_v3.pdf