Integraal leesprogramma in het primair onderwijs

  • Primair onderwijs
  • Een integraal leesprogramma kan ervoor zorgen dat zoveel mogelijk leerlingen de doelen van het leesonderwijs bereiken.

    Bijdrage van Aryan van der Leij (Universiteit van Amsterdam) , Kees Vernooy (Expertis Onderwijsadviseurs) Meer informatie

    Gepubliceerd:

    Het streefdoel van technisch leesonderwijs is dat aan het einde van de basisschool tenminste 95 procent van de leerlingen vloeiend leest (niveau AVIPlus).

    Voor het leesonderwijs als geheel gelden de referentieniveaus:

    • Tenminste 85% van de leerlingen beheerst niveau 1F: De leerling kan eenvoudige teksten lezen over alledaagse onderwerpen die aansluiten bij de leefwereld van de lezer.
    • Tenminste 65% van de leerlingen beheerst niveau 2F: De leerling kan eenvoudige teksten lezen over alledaagse onderwerpen die aansluiten bij de leefwereld van de lezer en over onderwerpen die verder van de lezer afstaan.

    Deze streefniveaus dateren uit 2009. Inspectie (2022) heeft echter geconstateerd dat het percentage leerlingen dat 2F bij begrijpend lezen haalt gezakt is van 77% in 2015 tot 50% in 2021. Op basis van deze tegenvallende resultaten (en die van het PISA-onderzoek in het VO) beveelt de Inspectie nu aan dat de lat drastisch hoger moet worden gelegd: op referentieniveau 2F. Een percentage is daarbij niet aangegeven, maar aangenomen kan worden dat daarmee bedoeld wordt dat tenminste 85% van de leerlingen dit niveau bereikt in groep 8.

    Een integraal leesprogramma zorgt ervoor dat ook de leesvaardigheid van risicoleerlingen wordt ontwikkeld. Dat geldt zeker voor de leerlingen die door gebrek aan taalervaring met een achterstand op school komen. Maar ook het aantal leerlingen dat last heeft van specifieke leesproblemen kan omlaag gebracht worden. Vroegtijdig identificeren en gerichte aanpak inzetten in groep 1-2, gevolgd door ondersteuning in groep 3-8, zijn voor beide doelgroepen cruciaal.

    Taal en leesonderwijs in groep 1 en 2

    Onderstaande tabel schetst in grote lijnen de activiteiten, streefdoelen, ondersteuningsniveau’s (OS) en tijdsbesteding per week voor ontluikende geletterdheid en voorbereidend lezen in groep 1 en 2 (mede gebaseerd op Houtveen, A., Brokamp, S. &   Smits, A. (2013). LEZEN, LEZEN, LEZEN! Achtergrond en evaluatie van het LeesInterventie-project voor Scholen met een Totaalaanpak (LIST). Hogeschool Utrecht.
    Struiksma, C., & Rurup, L. (2008). Het Onderwijscontinuüm, een denk- en werkwijze voor passend onderwijs. CED-Groep.
    De activiteiten en tijdsbestedingen in OS2 en 3 zijn additioneel, aangegeven door een +.

    Tabel 1 - ondersteuningsniveaus groep 1 (ontluikende geletterdheid)

    Streefdoelen groep 1 

    OS1: hele groep - kerncurriculum

    OS2: kleine groep binnen de klas, verlengde instructie OS3: 1-op-1 binnen/buiten de klas, specifieke interventies
    • Voldoende woordenschat en taalkennis
    • Eerste letters
    • Eigen naam / eerste woordjes
    • Fonemisch bewustzijn
    • Taalstimulering
    • Eerste letters leren
    • Naam leren schrijven
    • Klanken oefenen (auditieve analyse en synthese)

    165 minuten

    • Woordenschat, letters en woordjes
    • Extra oefenen in kleine groepjes

    + 60 minuten

    • Woordenschat, letters en woordjes
    • Intensief oefenen met computer en/of tutor

    + 45 minuten

    Tabel 2a - ondersteuningsniveaus groep 2, eerste helft (voorbereidend lezen)

    Streefdoelen groep 2
    sept. - jan.

    OS1: hele groep - kerncurriculum

    OS2: kleine groep binnen de klas, verlengde instructie OS3: 1-op-1 binnen/buiten de klas, specifieke interventies
    • Voldoende woordenschat en taalkennis
    • Letters/dubbeltekens (min. 8 letters)
    • Bijbehorende woordjes
    • Fonemisch bewustzijn
    • Voortgezette taalstimulering
    • Volgende letters leren
    • Naam en andere woordjes leren schrijven
    • Klanken oefenen (auditieve analyse en synthese)

    315 minuten

    • Woordenschat, letters en woordjes
    • Extra oefenen in kleine groepjes

    + 95 minuten

    • Woordenschat, letters en woordjes
    • Intensief oefenen met computer en/of tutor

    + 45 minuten

    Tabel 2b - ondersteuningsniveaus groep 2, tweede helft (voorbereidend lezen)
    Streefdoelen  groep 2
    jan. - juni

    OS1: hele groep - kerncurriculum

    OS2: kleine groep binnen de klas, verlengde instructie OS3: 1-op-1 binnen/buiten de klas, specifieke interventies
    • Voldoende woordenschat en taalkennis
    • Letters/dubbeltekens (min. 12 letters)
    • Bijbehorende woordjes
    • Fonemisch bewustzijn
    • Voortgezette taalstimulering
    • Volgende letters leren
    • Woordjes leren lezen en schrijven
    • Klanken oefenen (auditieve analyse en synthese)

    315 minuten

    • Letters en woorden hardop lezen
    • Extra oefenen in kleine groepjes

    + 95 minuten

    • Letters en woorden hardop lezen
    • Intensief oefenen met computer en/of tutor

    + 60 minuten

    Omdat het lezen een afgeleide is van de spreektaal, speelt de beheersing daarvan een grote rol in de ontluikende geletterdheid en het voorbereidend lezen. De leraren in groep 1-2 doen er goed aan om in het kerncurriculum (OS1) veel aandacht en tijd te besteden aan activiteiten die de spreektaal bevorderen, in het bijzonder bij kinderen uit taalarme en NT2-milieus. Geschikte werkwijzen zijn voorlezen/luisteren, prentenboeken bekijken en gesprekjes daarover voeren. Ook taalstimulering door animatiefilmpjes op de computer kunnen gebruikt worden. Op alle mogelijke manieren kennis maken met het schrift is essentieel Mol, S. E., & Bus, A. G. (2011). To read or not to read: a meta-analysis of print exposure from infancy to early adulthood. Psychological bulletin, 137(2), 267-296.

    Daarnaast dient ontluikende geletterdheid gestimuleerd te worden door de eerste letters en woordjes te leren lezen en schrijven. Hoe interactiever, hoe beter. De basis daarvoor wordt gelegd in het kerncurriculum in de klas (OS1), aangevuld met activiteiten in kleine groepjes (OS2) of individueel (OS3) voor kinderen die extra ondersteuning nodig hebben.

    De tijd die hieraan besteed wordt loopt op van groep 1 naar 2, vooral door meer aandacht aan letters, klanken en fonemisch bewustzijn. Als voorbeeld de schema’s uit LEZEN, LEZEN, LEZEN  over kerncurriculum, preteaching en reteaching in het programma LIST (LeesInterventieproject voor Scholen met een Totaalaanpak)  Houtveen, A., Brokamp, S. &   Smits, A. (2013). LEZEN, LEZEN, LEZEN! Achtergrond en evaluatie van het LeesInterventie-project voor Scholen met een Totaalaanpak (LIST). Hogeschool Utrecht.
    p. 75 en 82; laag 1 = OS1, laag 2 = OS2).

     

    Tabel 3a Inhoud kerncurriculum (LIST laag 1; Bron: Houtveen e.a., 2013)

     

    Tabel 3b Inhoud preteaching en reteaching (LIST laag 2; Bron: Houtveen e.a., 2013)
    Activiteiten preteaching en reteaching Groep 1 Groep 2
    Voorlezen

    Minstens 3 x per week 15 min.  in kleine groep / prentenboek op internet. 

    NB: Gebruik dezelfde boeken als in de grote groep.

    Minstens 3 x per week 15 min.  in kleine groep / prentenboek op internet. 

    NB: Gebruik dezelfde boeken als in de grote groep.

    Schrijven

    Dagboek met terugschrijven: minstens 3 x per week schrijft de leerkracht 5 min. terug aan de leerling waar de leerling bij is. De leerkracht spreekt en schrijft simultaan.

    Dit kan bijvoorbeeld tijdens een werkles plaatsvinden.

    Dagboek met terugschrijven: minstens 3 x per week schrijft de leerkracht 5 min. terug aan de leerling waar de leerling bij is. De leerkracht spreekt en schrijft simultaan.

    Dit kan bijvoorbeeld tijdens een werkles plaatsvinden.

    Letters, klanken en leeshandeling   2 x 5 min. per dag, individueel of in kleine groep. Op woensdag en vrijdag 1 x 5 min. per dag. Klassikale oefeningen (letters, synthese met letters) voorbereiden en/of herhalen.
    Activiteiten kerncurriculum Groep 1 Groep 2
    Voorlezen

    Dagelijks 2 x 15 min. verdeeld over de dag.

    Vaker mag, langer mag niet.

    Taalzwakke leerlingen: 3-4 x 15 min. extra

    Dagelijks 2 x 15 min. verdeeld over de dag.

    Vaker mag, langer mag niet.

    Taalzwakke leerlingen: 3-4 x 15 min. extra

    Schrijven

    Drie keer per week een functionele schrijfopdracht, passend bij het thema.

    Daarnaast: Leerkracht schrijft en spreekt simultaan, staat model als schrijver in zoveel mogelijk situaties.

    Drie keer per week een functionele schrijfopdracht, passend bij het thema.

    Daarnaast: Leerkracht schrijft en spreekt simultaan, staat model als schrijver in zoveel mogelijk situaties.

    Letters, klanken en leeshandeling   Dagelijks 3 x 10 minuten, verdeeld over de dag

    Het signaleren van risicoleerlingen

    Naar schatting een kwart van de leerlingen vertoont al achterstand in de fase van ontluikende geletterdheid en voorbereidend lezen. Dit percentage kan per school verschillen (vooral het aantal leerlingen met gebrek aan taalervaring). Als die achterstand in groep 1-2 onvoldoende wordt weggewerkt is er grote kans op leesachterstand in groep 3 (Kennisrotonde, 2017b). Het is onwaarschijnlijk dat ze die later inhalen Ferrer E., Shaywitz B.A., Holahan J.M., Marchione, K.E., Michaels, R., Shaywitz, S.E. (2015). Achievement Gap in Reading Is Present as Early as First Grade and Persists through Adolescence. Journal of Pediatrics, 167(5), 1121-1125.e2.
    Juel, C. (1988). Learning to Read and Write: A Longitudinal Study of 54 Children from First through Fourth Grades. Journal of Educational Psychology, 80, 437-447.
    Stanovich, K. E., & Stanovich, P. J. (2006). Fostering the scientific study of reading instruction by example. In: K. Dougherty Stahl & M. McKenn (Eds.), Reading research at work: Foundations of effective practice (36-44). Guilford Press.
    Vroegtijdig signaleren is met het oog op aangepaste aanpak essentieel.

    Vuistregels:

    • Signaleer risicoleerlingen zo vroeg mogelijk en zet direct doelgerichte interventies in.
    • Indicaties voor leerlingen met een geringe taalervaring:
      • geringe beheersing Nederlandse taal;
      • weinig letterkennis en zwak fonemisch bewustzijn;
      • een lage sociaal-economische komaf (afgeleid van welvaart, opleiding en arbeidsparticipatie van de ouders)
      • een zwakke functionele geletterdheid en taal- en leesstimulering thuis;
    • Indicaties voor leerlingen die specifieke problemen hebben met voorbereidend lezen:
      • moeite met het opdoen van letterkennis en zwak; fonemisch bewustzijn;
      • ernstige leesproblemen (‘dyslexie’) in de familie.
    • Selectiecriteria risicoleerlingen:
      • de zwakste 25% volgens de normscores op woordenschat/taalontwikkeling; letters benoemen en fonemisch bewustzijn
    • Voor algemene toetsen, zie Kleuter in beeld van Cito.  
    • Voor signaleringstoetsen, zie:

    Ondersteuningsniveau 2

    In de klas wordt er, als aanvulling op het kerncurriculum, verlengde instructie gegeven in kleine groepjes met risicoleerlingen (voorlezen, (digitale) prentenboeken bekijken, intensieve interactie over de inhoud, schrijven). Daarna volgen letters, klanken en woordjes samenstellen. Voor ontluikende geletterdheid kunnen in groep 1-2 aantrekkelijke computerprogramma’s voor letters en klanken worden ingezet.

    • Een voorbeeld van een ‘evidence-based’ computerprogramma dat in latere leerjaren een positieve invloed blijkt te hebben op technisch en begrijpend lezen en spelling is Letters in beweging Bus, A., Kegel, C., & van der Kooij-Hofland, V. (2011). Interactief leesonderwijs voor kleuters. In P.F. de Jong & H.M.Y. Koomen (Eds.), Interventie bij onderwijsleerproblemen (pp. 83-93). Garant.

    Ondersteuningsniveau 3

    Voor interventies bij kinderen met extra onderwijsbehoeften geldt: hoe eerder, intensiever (een-op-een), frequenter (dagelijks of bijna dagelijks) en hoe meer gericht op klank-tekenkoppelingen, fonemisch bewustzijn en decoderen, des te effectiever ze zijn Geudens, A., Schraeyen, K., Bellens, K., Taelman, H., Trioen, M., Casteleyn, J., Simons, M., & Smits, T. (2022). Les in Lezen. Umbrella review van effectief leesonderwijs in het basis- en voortgezet onderwijs. Antwerpen Universiteit.

    • Een voorbeeld van een effectieve, ‘evidence-based’ werkwijze is Bouw!. Dit computerprogramma wordt uitgevoerd/ondersteund door niet-professionele tutors (ouders, vrijwilligers, oudere leerlingen) onder supervisie van de leraar en loopt door tot in groep 3-4. Mits goed toegepast wordt laaggeletterdheid op basis van gebrek aan taalervaring grotendeels voorkomen en loopt het aantal leerlingen met ernstige, specifieke leesproblemen (‘dyslexie’) terug. Er is in latere leerjaren een blijvende, positieve invloed op technisch en begrijpend lezen en spelling en het aantal zittenblijvers neemt af Regtvoort, A., Zijlstra, H., & Leij, A. (2013). The effectiveness of a 2-year supplementary tutor-assisted compterized intervention on the reading development of beginning readers at risk for reading difficulties: A randomized controlled trial. Dyslexia, 19(4), 256-280.
      Zijlstra, H., van Bergen, E., Regtvoort, A., de Jong, P.F., van der Leij, A. (2020). Prevention of reading difficulties in children with and without familial risk: Short- and long-term effects of an early intervention. Journal of Educational Psychology, 113(2), 248-267.
    • Voor informatie zie de samenvatting van het onderzoek naar Bouw!
    • Voor een overzicht en beoordeling van OS2 en OS3 programma’s in groep 1-2 zie Scheltinga, F., & Elderenbosch, M. (2021). Overzichtsstudie naar de effectiviteit van preventie en interventie in het basisonderwijs. Nijmegen: Dyslexiecentraal en NKD.
      Scheltinga, F., & Elderenbosch, M. (2021). Overzichtsstudie naar de effectiviteit van preventie en interventie in het basisonderwijs. Nijmegen: Dyslexiecentraal en NKD.

    Leesonderwijs in groep 3

    De volgende fase in het leesonderwijs is het aanvankelijk lezen. Onderstaande tabel in grote lijnen de activiteiten, streefdoelen, ondersteuningsniveau’s (OS) en tijdsbesteding per week in groep 3.

    Tabel 4a - ondersteuningsniveaus groep 3 (eerste helft; aanvankelijk lezen

    Streefdoelen groep 3
    sept.-jan.

    OS1: hele groep - kerncurriculum

    OS2: kleine groep binnen de klas, verlengde instructie OS3: 1-op-1 binnen/buiten de klas, specifieke interventies
    • Voldoende woordenschat en taalkennis
    • Letters/dubbeltekens (alle 34)
    • MKM-woorden
    • Fonemisch bewustzijn
    • Alle letters en dubbeltekens leren
    • Eenlettergrepige woorden leren coderen
    • Klanken oefenen (auditieve analyse en synthese)
    • Gesprekjes over teksten/boeken

    425 minuten

    • Letters en woorden hardop lezen
    • Extra oefenen in duo's of groepjes

    + 100 minuten

    • Letters en woorden hardop lezen
    • Intensief oefenen met computer en/of tutor

    + 60 minuten

    Tabel 4b - ondersteuningsniveaus groep 3 (tweede helft; aanvankelijk lezen)

    Streefdoelen groep 3
    jan.-juni 

    OS1: hele groep - kerncurriculum

    OS2: kleine groep binnen de klas, verlengde instructie OS3: 1-op-1 binnen/buiten de klas, specifieke interventies
    • Voldoende woordenschat en taalkennis
    • Decoderen
    • Directe woordherkenning
    • Hardop woordlezen (min. 20 woorden per minuut)
    • Hardop tekstlezen (AVI-E3)
    • Letterclusters en -combinaties leren
    • Een- en tweelettergrepige  woorden decoderen
    • Automatisering door directe woordherkenning
    • Vlot, accuraat en op toon hardop lezen teksten/ boeken
    • Gesprekjes over teksten/boeken

    180 minuten

    • Hardop lezen
    • Extra oefenen in duo's of groepjes (verlengde instructie)

    + 100 minuten

    • Hardop lezen
    • Intensief oefenen met computer en/of tutor

    + 60 minuten

    Veel methoden voor aanvankelijk lezen bevatten, naast oefeningen van alle (dubbel)tekens, oefeningen op woordniveau (structuurrijtjes, wisselrijtjes, woordbouwen): eerst accuraat en dan accuraat èn vlot via herhaling en inprenting van orthografische kennis. Oefeningen met zinnen, teksten en boekjes zijn aangepast aan het woordniveau dat beheerst wordt.

    Hardop lezen werkt het best: uitspreken van de klankvorm geeft extra ondersteuning aan opbouw van orthografische kennis in het geheugen en bovendien kan de leraar (of tutor) het resultaat controleren.

    In de eerste fase wordt geoefend met MKM-woorden (M=medeklinker, K=klinker), daarna komen in de tweede fase dubbele medeklinkers aan bod (MMKM; MKMM; MMKMM) en tweelettergrepige woorden aan bod.

    Hoe ziet een goede leesles eruit?

    Volgens het model van de Gradual release of responsibility Pearson, P.D. & Gallagher, M.C. (1983). The instruction of reading comprehension. Contemporary Educational Psychology, 8(3), 317-344.
    zie ook directe instructie) kenmerkt een goede leesles zich door:

    • duidelijk lesdoel en korte instructie met voordoen (‘modeling’) ( 5–10 minuten);
    • begeleide oefening (5–10 minuten);
    • leerlingen laten samenwerken, bijvoorbeeld in duo’s (5–10 minuten);
    • leerlingen zelfstandig laten toepassen (5–10 minuten).

    Belangrijk is dat de lesdoelen gehaald worden en leiden tot een AVI E-3 niveau bij hardop tekstlezen aan het einde van groep 3. Dat betekent hard doorwerken en veel aandacht besteden aan automatisering op woordniveau, ook in de maanden april-juni.

    Aanpak van leesachterstand

    Vuistregels:

    • Monitor in begin van groep 3 hoeveel letters de leerlingen kennen en hoe het met hun klankbewustzijn gesteld is
    • Zet direct (of continueer) extra, intensieve ondersteuning in (OS2 en OS3), wacht daar niet mee tot ze verder achterlopen
    • Herhaal dit na de herfstmeting en de LVSmeting in januari
    • Monitor de leesontwikkeling door toetsen en observatie en pas instructie en oefening aan
    • Het leren lezen in groep 3 is zo belangrijk dat andere schoolse vakken (tijdelijk) wat minder aandacht kunnen krijgen
    • Selectiecriteria risicoleerlingen:
      • OS2: de zwakste 25% volgens de normscores op letters benoemen en fonemisch bewustzijn (september-januari) en technisch lezen (woorden, teksten);
      • OS3: de zwakste 10% op die toetsen.
    • Voor algemene toetsen zie de LVS-toetsen technisch lezen van Cito.
    • Voor toetsen gericht op signalering zie:

    Ondersteuningsniveau 2

    Voor risicolezers is van begin af aan begeleide oefening noodzakelijk. Door in de klas rond te lopen en taakgerichte feedback te geven kunnen deze leerlingen worden geholpen. Als ze meer nodig hebben krijgen ze verlengde instructie in kleine groepjes, vooral gekenmerkt door individuele aandacht in aanvulling op de basismethode.

    • Voorbeelden zijn Veilig & Vlot bij VLL en de Connectprogramma’s Smits, A. & Braams, T. (2006). Dyslectische kinderen leren lezen. Amsterdam: Boom.
      Jongejan, W. & Wentink, H. (2008). Begeleiding van leerlingen met leesproblemen in de klas. In: L. Verhoeven & H. Wentink (red.), Onderkenning en aanpak van leesproblemen en dyslexie (pp.117-134). Antwerpen/Apeldoorn: Garant.
      die zijn bedoeld voor individuele of kleine groepjes leerlingen in de klas. Connect-deel Letters en Klanken is gericht op de elementaire leeshandeling in fase 1 (september-januari), gevolgd door deel Woordherkenning in fase 2 (januari-juni).

    Ondersteuningsniveau 3

    Specifieke interventies buiten de groep worden meestal gerealiseerd door een gespecialiseerde leraar of een tutor die werkt onder supervisie van de leraar.

    • Het computer- en tutorondersteunde programma Bouw! werkt met tutors en is specifiek voor OS3 ontwikkeld en loopt, na de start in halverwege groep 2 door tot halverwege groep 4 (voor informatie zie groep 1-2).
    • Voor meer informatie over programma’s OS3 zie dit overzicht van interventieprogramma’s van Dyslexie Centraal.
    • Voor een beoordeling van programma’s OS2 en OS3 in groep 3 e.v. zie Scheltinga, F., & Elderenbosch, M. (2021). Overzichtsstudie naar de effectiviteit van preventie en interventie in het basisonderwijs. Nijmegen: Dyslexiecentraal en NKD.
      Scheltinga, F., & Elderenbosch, M. (2021). Overzichtsstudie naar de effectiviteit van preventie en interventie in het basisonderwijs. Nijmegen: Dyslexiecentraal en NKD.

    Leesonderwijs in groep 4

    Voor het voortgezet lezen schetst onderstaande tabel in grote lijnen de activiteiten, streefdoelen, ondersteuningsniveau’s (OS) en tijdsbesteding per week in groep 4.

    Tabel 5 - ondersteuningsniveaus groep 4 (voortgezet lezen)

    Streefdoelen  groep 4

    OS1: hele groep - kerncurriculum

    OS2: kleine groep binnen de klas, verlengde instructie OS3: 1-op-1 binnen/buiten de klas, specifieke interventies
    • Voldoende woordenschat en taalkennis
    • Decoderen
    • Directe woordherkenning
    • Hardop woordlezen (min. 40 woorden per minuut)
    • Hardop tekstlezen (AVI-E4)
    • Automatisering door directe woordherkenning
    • Automatisering door grotere teksteenheden herkennen
    • Vlot, accuraat en op toon hardop lezen teksten/ boeken;
    • Vlot en accuraat stillezen;
    • Gesprekjes over teksten/boeken.

    180 minuten

    • Hardop lezen
    • Extra oefenen in duo's of groepjes

    + 100 minuten

    • Hardop lezen
    • Intensief oefenen met computer en/of tutor

    + 60 minuten

    In het voorgezet lezen staat automatisering op woordniveau (vlotte en accurate herkenning van woorden) steeds meer centraal, gepaard aan vloeiend lezen van teksten. Naast veel lezen is herhaald lezen een beproefde strategie Therrien, W.J. (2004).  Fluency and Comprehension Gains as a Result of Repeated Reading. A Meta-Analysis. Remedial and Special Education, 25(4), 252-261.
    Stevens, E.A., Walker, M.A., & Vaugh, S. (2017). The Effects of Reading Fluency Interventions on the Reading Fluency and Reading Comprehension Performance of Elementary Students With Learning Disabilities: A Synthesis of the Research from 2001 to 2014. Journal of Learning Disabilities, 50(5), 576-590.

    Hardop tekstlezen, bijv. in de vorm van duolezen, kan worden ingezet als de leerling AVI E3 beheerst.

    Voor sterke lezers geldt: laat ze, als ze er aan toe zijn, zelfstandig teksten en boeken stillezen over onderwerpen die hun interesse hebben.

    Doe als leraar aan leesstimulering Houtveen, A., Brokamp, S. &   Smits, A. (2013). LEZEN, LEZEN, LEZEN! Achtergrond en evaluatie van het LeesInterventie-project voor Scholen met een Totaalaanpak (LIST). Hogeschool Utrecht.

    • sta model (lees zelf; lees voor; deel leeservaringen);
    • observeer of de leerlingen echt lezen;
    • ondersteun bij de (eigen) boekkeuze;
    • voer motiverende leesgesprekjes;
    • leg vast wat je hebt besproken en welke actie erop volgde;
    • praat er over (ook met kinderen die goed lezen).

    In het algemeen: laat zien/horen dat lezen informatief, nuttig en aantrekkelijk is, creëer een ‘sfeer van geletterdheid’ Van der Leij, A. (2003). Leesproblemen en dyslexie. Lemniscaat Publishers.

    Aanpak van leesachterstand

    Vuistregels:

    • Herhaal begin groep 4 in het kort de laatste kern van de methode: door de zomervakantie treedt er dikwijls zomerverlies op.
    • Monitor de leesontwikkeling in woordlezen door het kind hardop te laten lezen en pas instructie en oefening aan.
    • Laat, om de ontwikkeling in vloeiend lezen van risicolezers te volgen, een tekst hardop lezen of neem toetsen af.
    • Analyseer de vaardigheid aan de hand van de volgende punten: leest de leerling deze tekst met voldoende snelheid? Wordt de tekst nauwkeurig gelezen? Leest de leerling de tekst met een goede intonatie?
    • Selectiecriteria risicoleerlingen:
      • OS2: de zwakste 25% volgens de normscores op technisch lezen (woorden, teksten)
      • OS3: de zwakste 10% op die toetsen
    • Voor algemene toetsen en toetsen voor signalering zie groep 3.  

    Ondersteuningsniveau 2 en 3

    Leerlingen die op AVI niveau 1-3 blijven hangen hebben baat bij meer en herhaald hardop lezen van teksten/boeken. Ondersteuning kan in de vorm van voorlezen (door tutor of leraar) en dan zelf lezen, of gezamenlijk (in koor) lezen.

    • Voorbeeld is RALFI. De letters staan voor Repeated, Assisted, Level, Feedback, Interaction. De RALFI-methodiek is bedoeld voor leerlingen die, ondanks ondersteuning, traag blijven lezen. Naast herhaald, ondersteunend en veel lezen staan het leesbegrip en de interesse van de kinderen voorop.
    • Zwakke lezers uit groep 4-6 die met (RALFI) werken, boeken meer vooruitgang op technisch lezen (AVI en de drieminutentoets (DMT)) dan leerlingen die er niet mee werkten (Kennisrotonde, 2018). 
    • Een andere ‘evidence-based’ manier is het Begeleid Hardop Lezen waarin een ervaren tutor (oudere leerling, vrijwilliger, klassenassistent) op verschillende manieren het lezen ondersteunt en herhaaldelijk laat oefenen. Er zijn positieve effecten op woord- en tekstlezen en leesmotivatie Blok, H., Boendermaker, C., & Oostdam, R. (2011). Begeleid hardop lezen, een effectieve methodiek voor zwakke technische lezers: handleiding voor de schoolpraktijk. Lectoraat Maatwerk Primair, Windesheim Flevoland.
      Zie ook de
      methodiekbeschrijving van begeleid hardop lezen.

    Leesonderwijs in groep 5-8

    Voor de ontwikkeling van vloeiend lezen schetst onderstaande tabel in grote lijnen de activiteiten, streefdoelen, ondersteuningsniveau’s (OS) en tijdsbesteding per week in de groepen 5 tot en met 8.

    Tabel 6 - ondersteuningsniveaus groep 5-8 (vloeiend lezen)

    Streefdoelen groep 5-8

    OS1: hele groep - kerncurriculum

    OS2: kleine groep binnen de klas, verlengde instructie OS3: 1-op-1 binnen/buiten de klas, specifieke interventies
    • Voldoende woordenschat en taalkennis
    • Decoderen
    • Directe woordherkenning
    • Hardop woordlezen (eind groep 5 min. 60 woorden per minuut)
    • Hardop tekstlezen (AVI-E5 tot AVIplus)
    • Stillezen (v.a. AVI-4) 25 boeken per jaar
    • Automatisering door directe woordherkenning
    • Automatisering door grotere teksteenheden herkennen
    • Vlot, accuraat en op toon hardop lezen van steeds complexere teksten/ boeken;
    • Stillezen op niveau; vlot en accuraat stillezen van steeds complexere teksten/boeken
    • Gesprekjes over teksten/boeken.

    150-180 minuten

    • Hardop lezen
    • Extra oefenen in duo's of groepjes + stillezen

    + 80-100 minuten

    • Hardop lezen
    • Intensief oefenen met computer en/of tutor + stillezen

    + 80-100 minuten

    Aanpak van leesachterstand

    Vuistregels:

    • Monitor de leesontwikkeling door toetsen (DMT, AVI) en observaties en pas instructie en oefening aan
    • Selectiecriteria risicoleerlingen: zie groep 4
    • Voor algemene toetsen en toetsen voor signalering zie groep 3.  

    Ondersteuningsniveau 2

    Zolang leerlingen nog niet gevorderd zijn op niveau AVI E4 blijft het hardop lezen van belang. Dat kan op dezelfde wijze als hierboven is beschreven voor groep 4. Het kan gewenst zijn de groepsindeling tijdelijk aan te passen en te verdelen in een stilleesgroep (OS1) en een hardop leesgroep (OS2) (Houtveen e.a., 2013).

    Ondersteuningsniveau 3

    Voor leerlingen die ernstige problemen blijven houden met technisch lezen (van wie sommigen een dyslexieverklaring kunnen hebben), is een driesporen aanpak gewenst. Het eerste is het blijven oefenen met woordherkenning (en spelling) omdat daarin hun probleem ligt. Het tweede is hardop te oefenen met teksten (zie Begeleid Hardop Lezen; groep 4) teneinde de leswoordenschat en woord- en wereldkennis uit te breiden. Ten derde kunnen daar bij de ernstigste stagnatie compenserende middelen aan toegevoegd worden, in het bijzonder aangepaste software voor voorlezen, spraakherkenning, spellingcorrectie e.d.. Om toch kennis te kunnen nemen van boeken (of het nu om de informatie gaat of om beleving) zijn er aangepaste boeken en luisterboeken. Een dyslexiecoach kan leerlingen ondersteunen bij het leren omgaan met hun beperkingen, het vinden van de juiste hulpmiddelen en het – vaak via lotgenoten – versterken van hun zelfvertrouwen.

    Geraadpleegde bronnen

    Houtveen, A., Brokamp, S. &   Smits, A. (2013). LEZEN, LEZEN, LEZEN! Achtergrond en evaluatie van het LeesInterventie-project voor Scholen met een Totaalaanpak (LIST). Hogeschool Utrecht.
    Struiksma, C., & Rurup, L. (2008). Het Onderwijscontinuüm, een denk- en werkwijze voor passend onderwijs. CED-Groep.
    Mol, S. E., & Bus, A. G. (2011). To read or not to read: a meta-analysis of print exposure from infancy to early adulthood. Psychological bulletin, 137(2), 267-296.
    Houtveen, A., Brokamp, S. &   Smits, A. (2013). LEZEN, LEZEN, LEZEN! Achtergrond en evaluatie van het LeesInterventie-project voor Scholen met een Totaalaanpak (LIST). Hogeschool Utrecht.
    Ferrer E., Shaywitz B.A., Holahan J.M., Marchione, K.E., Michaels, R., Shaywitz, S.E. (2015). Achievement Gap in Reading Is Present as Early as First Grade and Persists through Adolescence. Journal of Pediatrics, 167(5), 1121-1125.e2.
    Juel, C. (1988). Learning to Read and Write: A Longitudinal Study of 54 Children from First through Fourth Grades. Journal of Educational Psychology, 80, 437-447.
    Stanovich, K. E., & Stanovich, P. J. (2006). Fostering the scientific study of reading instruction by example. In: K. Dougherty Stahl & M. McKenn (Eds.), Reading research at work: Foundations of effective practice (36-44). Guilford Press.
    Bus, A., Kegel, C., & van der Kooij-Hofland, V. (2011). Interactief leesonderwijs voor kleuters. In P.F. de Jong & H.M.Y. Koomen (Eds.), Interventie bij onderwijsleerproblemen (pp. 83-93). Garant.
    Geudens, A., Schraeyen, K., Bellens, K., Taelman, H., Trioen, M., Casteleyn, J., Simons, M., & Smits, T. (2022). Les in Lezen. Umbrella review van effectief leesonderwijs in het basis- en voortgezet onderwijs. Antwerpen Universiteit.
    Regtvoort, A., Zijlstra, H., & Leij, A. (2013). The effectiveness of a 2-year supplementary tutor-assisted compterized intervention on the reading development of beginning readers at risk for reading difficulties: A randomized controlled trial. Dyslexia, 19(4), 256-280.
    Zijlstra, H., van Bergen, E., Regtvoort, A., de Jong, P.F., van der Leij, A. (2020). Prevention of reading difficulties in children with and without familial risk: Short- and long-term effects of an early intervention. Journal of Educational Psychology, 113(2), 248-267.
    Scheltinga, F., & Elderenbosch, M. (2021). Overzichtsstudie naar de effectiviteit van preventie en interventie in het basisonderwijs. Nijmegen: Dyslexiecentraal en NKD.
    Scheltinga, F., & Elderenbosch, M. (2021). Overzichtsstudie naar de effectiviteit van preventie en interventie in het basisonderwijs. Nijmegen: Dyslexiecentraal en NKD.
    Pearson, P.D. & Gallagher, M.C. (1983). The instruction of reading comprehension. Contemporary Educational Psychology, 8(3), 317-344.
    Smits, A. & Braams, T. (2006). Dyslectische kinderen leren lezen. Amsterdam: Boom.
    Jongejan, W. & Wentink, H. (2008). Begeleiding van leerlingen met leesproblemen in de klas. In: L. Verhoeven & H. Wentink (red.), Onderkenning en aanpak van leesproblemen en dyslexie (pp.117-134). Antwerpen/Apeldoorn: Garant.
    Scheltinga, F., & Elderenbosch, M. (2021). Overzichtsstudie naar de effectiviteit van preventie en interventie in het basisonderwijs. Nijmegen: Dyslexiecentraal en NKD.
    Scheltinga, F., & Elderenbosch, M. (2021). Overzichtsstudie naar de effectiviteit van preventie en interventie in het basisonderwijs. Nijmegen: Dyslexiecentraal en NKD.
    Therrien, W.J. (2004).  Fluency and Comprehension Gains as a Result of Repeated Reading. A Meta-Analysis. Remedial and Special Education, 25(4), 252-261.
    Stevens, E.A., Walker, M.A., & Vaugh, S. (2017). The Effects of Reading Fluency Interventions on the Reading Fluency and Reading Comprehension Performance of Elementary Students With Learning Disabilities: A Synthesis of the Research from 2001 to 2014. Journal of Learning Disabilities, 50(5), 576-590.
    Houtveen, A., Brokamp, S. &   Smits, A. (2013). LEZEN, LEZEN, LEZEN! Achtergrond en evaluatie van het LeesInterventie-project voor Scholen met een Totaalaanpak (LIST). Hogeschool Utrecht.
    Van der Leij, A. (2003). Leesproblemen en dyslexie. Lemniscaat Publishers.
    Blok, H., Boendermaker, C., & Oostdam, R. (2011). Begeleid hardop lezen, een effectieve methodiek voor zwakke technische lezers: handleiding voor de schoolpraktijk. Lectoraat Maatwerk Primair, Windesheim Flevoland.

    Blok, H., Boendermaker, C., & Oostdam, R. (2011). Begeleid hardop lezen, een effectieve methodiek voor zwakke technische lezers: handleiding voor de schoolpraktijk. Lectoraat Maatwerk Primair, Windesheim Flevoland.

    Bus, A., Kegel, C., & van der Kooij-Hofland, V. (2011). Interactief leesonderwijs voor kleuters. In P.F. de Jong & H.M.Y. Koomen (Eds.), Interventie bij onderwijsleerproblemen (pp. 83-93). Garant.

    Ferrer E., Shaywitz B.A., Holahan J.M., Marchione, K.E., Michaels, R., Shaywitz, S.E. (2015). Achievement Gap in Reading Is Present as Early as First Grade and Persists through Adolescence. Journal of Pediatrics, 167(5), 1121-1125.e2.

    Geudens, A., Schraeyen, K., Bellens, K., Taelman, H., Trioen, M., Casteleyn, J., Simons, M., & Smits, T. (2022). Les in Lezen. Umbrella review van effectief leesonderwijs in het basis- en voortgezet onderwijs. Antwerpen Universiteit.

    Houtveen, A., Brokamp, S. &   Smits, A. (2013). LEZEN, LEZEN, LEZEN! Achtergrond en evaluatie van het LeesInterventie-project voor Scholen met een Totaalaanpak (LIST). Hogeschool Utrecht.

    Jongejan, W. & Wentink, H. (2008). Begeleiding van leerlingen met leesproblemen in de klas. In: L. Verhoeven & H. Wentink (red.), Onderkenning en aanpak van leesproblemen en dyslexie (pp.117-134). Antwerpen/Apeldoorn: Garant.

    Juel, C. (1988). Learning to Read and Write: A Longitudinal Study of 54 Children from First through Fourth Grades. Journal of Educational Psychology, 80, 437-447.

    Kennisrotonde (2016). Welke computerprogramma’s kunnen worden ingezet om kinderen met ernstige lees/spellingsproblemen te kunnen helpen? (KR.017). Kennisrotonde.

    Kennisrotonde (2017a). Wat is het langetermijneffect van het aanleren van klankletterkoppelingen in groep 2 op de leesresultaten van leerlingen in groep 3? (KR. 186). Kennisrotonde.

    Kennisrotonde (2017b). Wat is in de literatuur bekend over effectieve werkwijzen voor het verbeteren van het lezen op woordniveau bij leerlingen in groep 5? (KR. 204). Kennisrotonde.

    Kennisrotonde (2018). Wat zijn de effecten van RALFI-lezen op de technische leesvaardigheid van zwakke leerlingen in de groepen 4 t/m 6? (KR. 383). Kennisrotonde.

    Mol, S. E., & Bus, A. G. (2011). To read or not to read: a meta-analysis of print exposure from infancy to early adulthood. Psychological bulletin, 137(2), 267-296.

    Nielen, T.M.J. (2016). Aliteracy: causes and solutions (academisch proefschrift). Uniersiteit Leiden.

    Pearson, P.D. & Gallagher, M.C. (1983). The instruction of reading comprehension. Contemporary Educational Psychology, 8(3), 317-344.

    Regtvoort, A., Zijlstra, H., & Leij, A. (2013). The effectiveness of a 2-year supplementary tutor-assisted compterized intervention on the reading development of beginning readers at risk for reading difficulties: A randomized controlled trial. Dyslexia, 19(4), 256-280.

    Scheltinga, F., & Elderenbosch, M. (2021). Overzichtsstudie naar de effectiviteit van preventie en interventie in het basisonderwijs. Dyslexiecentraal en NKD.

    Smits, A. & Braams, T. (2006). Dyslectische kinderen leren lezen. Boom.

    Stanovich, K. E., & Stanovich, P. J. (2006). Fostering the scientific study of reading instruction by example. In: K. Dougherty Stahl & M. McKenn (Eds.), Reading research at work: Foundations of effective practice (36-44). Guilford Press.

    Stevens, E.A., Walker, M.A., & Vaugh, S. (2017). The Effects of Reading Fluency Interventions on the Reading Fluency and Reading Comprehension Performance of Elementary Students With Learning Disabilities: A Synthesis of the Research from 2001 to 2014. Journal of Learning Disabilities, 50(5), 576-590.

    Struiksma, C., & Rurup, L. (2008). Het Onderwijscontinuüm, een denk- en werkwijze voor passend onderwijs. CED-Groep.

    Therrien, W.J. (2004).  Fluency and Comprehension Gains as a Result of Repeated Reading. A Meta-Analysis. Remedial and Special Education, 25(4), 252-261.

    Van der Leij, A. (2003). Leesproblemen en dyslexie. Lemniscaat Publishers.

    Zijlstra, H., van Bergen, E., Regtvoort, A., de Jong, P.F., van der Leij, A. (2020). Prevention of reading difficulties in children with and without familial risk: Short- and long-term effects of an early intervention. Journal of Educational Psychology, 113(2), 248-267.

    Volledige referentie: Van der Leij, A. & Vernooy, K. (2023). Integraal leesprogramma in het primair onderwijs. Onderwijskennis.nl (NRO). Geraadpleegd op [dag maand jaar], van www.onderwijskennis.nl/node/4365

    Korte verwijzing in de tekst: (Van der Leij & Vernooy, 2023).

    Meer informatie: bekijk de disclaimer.

    Bijdrage van

    Aryan van der Leij

    Aryan van der Leij

    Emeritus hoogleraar orthopedagogiek

    Universiteit van Amsterdam

    Kees Vernooy

    Kees Vernooy

    Adviseur taal- en leesonderwijs

    Expertis Onderwijsadviseurs

    Mogen we je iets vragen?

    Ga je deze informatie gebruiken in het onderwijs?
    Wat vind je van de leesbaarheid van deze pagina?
    In welke onderwijssector werk je?

    Wil je nog iets anders kwijt? Laat het ons weten via het feedback-formulier.

    Privacyverklaring

    Wij gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens. Lees hierover meer in onze privacyverklaring.

    Gerelateerd in de kennisbank