Inclusive Community Lab Fryslân

Creatieve oplossingen voor armoedeprobleem

Armoede is een veel voorkomend, hardnekkig probleem. Als SDG1 van de Verenigde Naties staat het hoog op de agenda van overheden. Het Inclusive Community Lab Fryslân (ICLF) probeert met de frisse blik van studenten een bijdrage te leveren aan het aanpakken van armoede. In het lab  wordt met verschillende multidisciplinaire ateliergroepen gewerkt. De betrokken academies zagen de impact van het hardnekkige maatschappelijke probleem armoede. Ook constateerden zij dat integrale samenwerking tussen academies, publieke en private partijen, nodig was om tot andere oplossingen te komen. Een aantal bevlogen hogeschoolcollega’s vanuit verschillende disciplines werken dagelijks aan manieren/methodes/wegen waarop onderwijs en onderzoek een bijdrage kunnen leveren aan het armoedeprobleem.

De problematiek rondom armoede is complex en raakt aan veel factoren; zoals financiën, opvoeding, sociale kwaliteit, gezondheid, laaggeletterdheid, arbeidsrechtelijke positie etc. In het ICLF komen diverse disciplines samen om creatieve oplossingen voor het armoedeprobleem te ontwikkelen. De multidisciplinaire samenwerking vraagt om het leren verstaan van elkaars taal door nieuwsgierig te zijn naar de meerwaarde van samenwerken vanuit verschillende disciplines. Het werkveld levert een concreet vraagstuk uit de praktijk. Dit wordt opgepakt door een team waarin financiële, bedrijfskundige en social work studenten samenwerken met ervaringsdeskundigen. De ervaringsdeskundigen hebben een goed oog voor wat wel en niet (zou kunnen) werken. Hierdoor kan het multidisciplinaire team effectievere oplossingen ontwikkelen.

Levensechte onderwijssetting

Binnen NHL Stenden hogeschool wordt er gewerkt volgens het concept Design Based Education (DBE). Dit is een op design thinking gebaseerde onderwijsaanpak waarbij studenten werken aan concrete opdrachten vanuit de praktijk. Bij DBE staat een onderzoekende houding, kennis kunnen toepassen en zelf onderzoek kunnen doen centraal. Binnen DBE passen we met name Design Based Research toe.

De opzet van het ICLF, met een fysieke plek middenin de wijk Huizum in Leeuwarden, biedt een unieke, levensechte onderwijssetting aan de studenten. In het gebouw zijn maatschappelijke organisaties werkzaam, zoals sociale ondernemers, het sociaal gebiedsteam, kunstenaars en  ondernemers in creatieve beroepen. Deze wijk is gekozen omdat er een prachtige doorsnee van de samenleving te vinden is: huishoudens met een ruime - of smalle beurs, ondernemers, onderwijsinstellingen, huur- en koopwoningen, zorg- en welzijnsinstellingen. Het ICLF staat dus dichtbij de mensen waar het om gaat.

Studenten van verschillende opleidingen, docenten, ervaringsdeskundigen en professionals uit het werkveld vormen samen een multidisciplinair team. De aanraking met casussen vanuit de realiteit en het multidisciplinaire karakter van het team zorgt voor verandering in perceptie van de studenten. Zo leren studenten Finance & Control te kijken naar de mens achter de cijfers en worden studenten Social Work uitgedaagd om breder te kijken dan het sociaal domein. Door het onderwijs te verplaatsen buiten de eigen muren, worden de docenten geprikkeld om opnieuw te kijken naar hun rol in het maken van maatschappelijke impact door middel van onderwijs en onderzoek. Dat is voor docenten soms wennen. Maar het verzorgen van onderwijs buiten de eigen muren, met studenten van verschillende opleidingen en met echte opdrachtgevers, geeft veel energie en motivatie.

Het onderwijsteam is bevlogen aan de slag gegaan vanuit betrokkenheid bij het thema en de overtuiging van de meerwaarde voor de student en samenleving. De betrokken maatschappelijke organisaties en bedrijven zijn erg enthousiast over de resultaten. Maar samenwerking buiten de eigen opleiding en academies is niet altijd gemakkelijk en vraagt om flink wat doorzettingsvermogen en pragmatisme. Zo vraagt de logistiek en roostering van de opleidingen vroegtijdig afstemmen.

Het kernteam heeft gaandeweg ook lerend vermogen laten zien. Zo ontbrak in het begin een ‘onboarding’ voor docenten en studenten terwijl hier wel behoefte aan was. Inmiddels is hiervoor een programma ontwikkeld. Ook is het team in staat gebleken om samen te blijven werken als het even taai wordt.

Meer effectieve oplossingen

Het hele lab is een learning community. Zo is men pas tevreden als  de studenten, de opdrachtgevers en de eindgebruikers tevreden zijn. De opbrengsten laten andere en meer effectieve oplossingen voor lastige problemen zien. Dit wordt beschouwd als een belangrijke opbrengst van het lab omdat het daarmee maatschappelijke impact weet te maken. In de resultaten van de studenten is een leerontwikkeling zichtbaar waarbij zij tot een wezenlijk andere mindset komen, waarbij de principes van DBE beter naar voren komen.

Het lab gaat graag langdurige relaties met de opdrachtgevers aan. Het is belangrijk dat zij tevreden zijn en hun opdrachten bij het lab blijven neerleggen. Dit zorgt voor continuïteit en voor meer langdurige onderzoekstrajecten. Studententeams kunnen volgtijdelijk aan een onderzoeksopdracht werken. Bij de meer langdurige trajecten zijn lectoren betrokken, zodat de uitkomsten worden meegenomen en bestendigd in hun onderzoekstraject. Deze onderzoeken zullen op den duur een stevigere wetenschappelijke onderbouwing geven, wat kansen biedt om hierover te publiceren.

Het lab is organisch gegroeid en dat heeft er voor gezorgd dat er vanaf de start regelmatig getoetst en geëvalueerd is. Op basis van de uitkomsten is geleerd en bijgestuurd onder leiding van onderwijsondersteuners. Daarnaast wordt evidence based kennis ontwikkeld. Dit wordt gedaan door middel van een onderzoek vanuit het lectoraat DBE van lector Migchiel van Diggelen. Met dit onderzoek wordt naar de onderwijskundige aanpak gekeken en met name naar de overdraagbare succesfactoren. Deze uitkomsten kunnen gebruikt worden voor wetenschappelijke publicaties, maar ze kunnen zeker ook gedissemineerd worden richting collega’s bij andere hogescholen.

Tips voor de onderwijspraktijk

Binnen het lab wordt vanuit inhoud en een duidelijke bedoeling gewerkt. Dit houdt in dat de menselijke maat wordt gehanteerd en er gezorgd wordt voor systeemdoorbraken bij het oplossen van vraagstukken op het gebied van armoede. Het werken vanuit die bedoeling zorgt voor verbinding, nieuwsgierigheid naar ieders deskundigheid,  kennis en meer effectiviteit. Ervaringsdeskundigheid wordt ingezet als een nieuwe bron van kennis om tot andere inzichten te komen en om teamleden steeds scherp te houden. Bij een samenwerking met verschillende academies met verschillende culturen, vraagt het continue aandacht om de inhoud en de bedoeling centraal te houden. Zo blijft ieders bijdrage het belangrijkste motief om betrokken te blijven en weet men elkaar steeds weer te vinden.

Het is belangrijk te borgen dat alle studenten hun leeruitkomsten kunnen behalen binnen de integrale opdracht en dat de toetsing hierop aansluit. Daarbij is de inhoud en de beoordeling leidend om  binnen het systeem tot een goede samenwerking te komen.

Producten en documentatie

Elke periode starten er tussen de 50 en 110 studenten in het lab in multidisciplinaire groepjes van minimaal 3  en maximaal 5. Daar werken de studenten samen aan één van de 15 tot 29 vraagstukken, die opgehaald zijn uit de praktijk. Hieronder worden enkele projecten genoemd, die samen een zeer summiere opsomming vormen. In werkelijkheid zijn er tientallen afgeronde en lopende projecten, welke allemaal innovatieve resultaten opleveren.

Project “Op het richeltje” - Stichting Leergeld

• Het vraagstuk van de vier Stichtingen Leergeld (Heerenveen, Leeuwarden, Drachten en Sneek) was: 'Hoe kan Stichting Leergeld ZZP’ers, werkende ouders en statushouders, die moeite hebben rond te komen met hun inkomen (“op het richeltje lopen”), beter van dienst zijn?'
• In een presentatie hebbende studenten hun beroepsproduct van meerdere uitgewerkte persona's aan de opdrachtgever opgeleverd. De opdrachtgever kan door middel van deze persona's de doelgroep beter helpen omdat op deze manier de doelgroep beter zou kunnen leren kennen en vervolgens bereiken.
• Reactie van St. Leergeld: “Jullie hebben een duidelijk schaakbordje uitgezet dat helpt bij het verder ontwikkelen van een aanpak.” “We zijn blij verrast met jullie uitkomsten.”

Project "Klantreis” - Syncasso

• Vierdejaars studenten Verpleegkunde en eerstejaars studenten Finance Tax & Advice werken gezamenlijk aan het verbeteren van een incasso- en invorderingstraject voor mensen met een licht verstandelijke beperking. In de emphatize fase hebben studenten meegelopen met een incassomedewerker. Samen met ervaringsdeskundigen maken studenten een klantreis om zo tot verbetermomenten te komen. Van dit vraagstuk zijn nog geen concrete resultaten omdat de opdrachtperiode nog loopt. Wel is de discrepantie tussen de belevingswereld van de cliënt en die van de opdrachtgever ontdekt. Dit is met name gelukt vanwege het inzetten van ervaringsdeskundigheid in het onderzoek.

Project “Het beste product” - de Kredietbank

• De uitdaging is dat mensen met schuldenproblematiek pas 5 jaar na het ontstaan van deze problemen aankloppen bij de kredietbank. Op dat moment is het kwaad reeds geschied en wordt de dienstverlening vaak veel dwingender en dus onprettig voor de cliënt.
• Aan de studenten de schone taak om te kijken hoe de kredietbank eerder in het vizier van de potentiële cliënt kan komen. Om duidelijk te krijgen waarom mensen pas zo laat aankloppen, wordt er gebruik gemaakt van ervaringsdeskundigen en intensief contact met de opdrachtgever.
• Studenten hebben een social media campagne opgezet, met als doel de “angst” die er heerst voor de kredietbank, weg te nemen.

Project “De inclusieve hogeschool” - NHL Stenden Hogeschool

• Het idee achter dit project is dat je als hogeschool moet voorleven wat je predikt. Bij het project zijn studenten gaan kijken hoe je ervoor kan zorgen dat de hogeschool een fijne werkplek wordt voor mensen uit het doelgroepenregister (mensen met een arbeidsbeperking). Om dit te bewerkstelligen hebben de studenten gekeken naar welke banen er zijn, waar mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt tot hun recht kunnen komen. Deze realisatie kwam tot stand door nauw contact met ervaringsdeskundigen. Er is een advies geschreven voor de afdeling HRM. Dit advies beoogt dat er met de kandidaten in overleg wordt gegaan over de mogelijkheden en aanpassingen die nodig zijn om meer mensen uit het doelgroepenregister binnen de hogeschool aan het werk te krijgen. De nadruk ligt hierbij op duurzame banen met voldoende uitdaging en zingeving.

Literatuur

• Bergman, W., Taken, P., & Weijzen, S. (2019). Design Based learning voor social responsief beroepsonderwijs. Opgehaald van Onderwijsinnovatie.ou.nl
• Biesta, G.G. (2012). Goed onderwijs en de cultuur van het meten. Den Haag: Boom Lemma
• Brown, T. (2009) Change by design, How design Thinking transforms organizations ans inspires innivantio. New York:  Harper Collins Publishers. doi: 10.23860/MGDR-2019-04-02-08
• Coelen, R.J., Geitz, G., Donker, A. & Assen, H. (2021) Stepping Into Design-Based Education. Leeuwarden: NHL Stenden Iniversity of Applied Sciences.
• Engbersen, R., Omlo, J. (2021) Uit de duivelskring van armoede. Utrecht: Movisie en Tintengroep. https://doi.org/10.1007/s12459-021-0920-8
• Heijne, S., Pauw, J. (2021, april) Scheefgroei (TV- serie). Hilversum BNN/VARA
• Human Centered Design www.ideo.com
• Jungmann, N. & Madern, T.(2021) Basisboek aanpak schulden. Groningen: Uitgeverij Noordhoff
• Jungmann, N., Wesdorp, P. & Madern, T. (2020) Stress-sensitief werken in het sociaal domein. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. https://doi.org/10.1007/978-90-368-2433-0
• Kimbell, L. (2014) The service Innovation Handbook. Amsterdam: BIS Publishers
• Pool, M (2018). Alle dagen schuld, praktijkverhalen over armoede. Amsterdam: Uitgeverij Atlas Contact. 
• Klomp, K. (2021). Betekeniseconomie, de waarde van verweven leven. Noordhoff Groningen/Utrecht
• Klomp, K., Oosterwaal, S. (2021). Thrive, fundamentals for a new economy. Uitgeverij Business Contact Amsterdam/Antwerpen
• Pijl, van der, Patrick & Prins, Erik (2018). Design, Denken & Doen, Amsterdam, Boom uitgevers
• Rauth, I. e. (2010). Design Thinking: An Educational Model towards Creative Confidence. First International Conference on Design Creativity. Kobe, Japan: ICDC
• Saffir, E. ( 2016) Schaartse, hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen. Amsterdam: Meaven Publishing B.V.
• Schimmelpenninck, S. (2022, januari) Sander en de Kloof (TV- serie). Hilversum VPRO 
• Sybling, S., Gould, E. (2020, november) Klassen (TV- serie). Hilversum: Human 
• Sybling, S., Gould, E. (2016, november) Schuldig (TV- serie). Hilversum: Human 
• Van der Pijl, P., Wijnen, R. & Lokitz, J. (2020). Business Model Sh!fts, 6 wegen naar nieuwe waardecreatie voor klanten. Boom, Amsterdam
• Veer, J 't, Wouters, E e.a. (2020) Ontwerpen voor zorg en welzijn. Bussum: uitgeverij Couthino
• Vijlbrief, A., & Van Mourik, K. (2020, Maart). Wat werkt bij de aanpak van armoede en schulden. Geraadpleegd op 3 juni 2021, van https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/2020-03/Dossier-Wat-werkt-bij-aanpak-armoede-schulden-2020.pdf
• Westberg, J., & Jason, H. (2001). Fostering reflection and providing feedback: Helping others learn from experience. Springer Publishing Company
• Witte, T. (2021) Armoede en Bestaansonzekerheid. Bussum: Uitgeverij Couthino
• Zwart, C. (2022, augustus) De Schuldmachine (TV- Documentaire). Hilversum BNN/VARA