Burgerschap

Veel scholen zijn op zoek naar hun invulling van burgerschapsonderwijs. Hiervoor bestaat geen standaardrecept, onder andere doordat het begrip burgerschap verschillend kan worden opgevat. Burgerschap is ook een tamelijk nieuw thema in het onderwijs. 

Toch is er al best wat bekend over de elementen van effectief burgerschapsonderwijs. Denk aan het belang van een open en veilig klasklimaat, het stellen van doelen, het meten van opbrengsten en het oefenen met democratie op school.

Op de themapagina’s in dit dossier Burgerschap vind je onder andere kennis uit onderzoek over didactische uitgangspunten, effectieve werkvormen, en manieren om burgerschapscompetenties van leerlingen in kaart te brengen binnen een opbrengstgerichte, samenhangende werkwijze. Om scholen in het primair en voortgezet onderwijs te helpen onderbouwde keuzes te maken bij de vormgeving van hun burgerschapsonderwijs.

Burgerschapsonderwijs vormgeven in de klas

Stimuleren van burgerschap in de klas kan op verschillende manieren. Daarbij worden twee hoofdvormen onderscheiden.

1. Een open en veilig klasklimaat is een belangrijke manier om burgerschap te ontwikkelen. Hierbij gaat het erom dat leerlingen het gevoel moeten hebben dat zij er mogen zijn, dat er ruimte is voor verschillende perspectieven en dat zij niet afgerekend worden op hun inbreng.
2. Ook lesgeven over burgerschapsonderwerpen is een belangrijke manier om burgerschap van leerlingen te stimuleren. Onderzoek geeft aanwijzingen voor de belangrijkste didactische uitgangspunten, te weten: naast het ‘wat’ ook het ‘hoe en waarom’ uitleggen; leerlingen actief aan het werk zetten; een goede dialoog ontwikkelen; en de inbedding van extra-curriculaire activiteiten in het schoolse curriculum.
   Dit kan vervolgens via verschillende werkvormen worden uitgevoerd, zoals klassikale instructie, discussie in kleine groepen, toepassingsopdrachten, maatschappelijke projecten, en besluitvormingsoefeningen via simulaties en leerlingenraden.

Effectieve benaderingen van burgerschapsonderwijs zullen een combinatie laten zien van deze twee hoofdvormen.

Lees meer

Aan de slag met dit thema  

Burgerschap: van wettelijke taak tot uitvoering

Over wettelijke eisen, de keuze van doelen en inhoud, en inzicht in resultaten.

In de wet wordt van scholen gevraagd om de basiswaarden van de democratische rechtstaat te bevorderen, evenals de maatschappelijke en sociale competenties die daarvoor nodig zijn. Scholen hebben veel ruimte om te bepalen welke invulling ze aan burgerschapsonderwijs geven. Ze kunnen zelf de leerdoelen en inhoud van de lessen kiezen, en daarbij uitwerking geven aan de missie en levensbeschouwelijke uitgangspunten van de school. Het is belangrijk dat dit gebeurt in samenhang met de pedagogische en didactische keuzes en het schoolklimaat dat de school nastreeft.

Opbrengstgericht burgerschapsonderwijs

Leerdoelen, aanbod en inzicht hangen nauw met elkaar samen: op basis van de leerdoelen bepaalt de school welke informatie nodig is om de opbrengsten vast te stellen, en om te bepalen in hoeverre het lukt de idealen van de school te realiseren. Leerdoelen, aanbod en inzicht vormen dan ook de belangrijkste ingrediënten van opbrengstgericht burgerschapsonderwijs. 
In een opbrengstgerichte werkwijze worden leerresultaten op systematische wijze in kaart gebracht en benut als basis voor onderwijskundige beslissingen, gericht op optimalisering van het leerproces. Er zijn verschillende manieren om burgerschapscompetenties van leerlingen in kaart te brengen, bijvoorbeeld gestandaardiseerde toetsen en vragenlijsten, portfolio’s, vignettes en rubrics.

In twee overzichtsartikelen lees je 1) het waarom, wat en hoe van de burgerschapswet uit 2021, en 2) hoe je als school met opbrengstgericht burgerschapsonderwijs aan de slag zou kunnen. 

1. Wettelijke eisen en onderwijs dat past bij de school 2. Leerdoelen, leerresultaten en opbrengstgericht werken

Aan de slag met dit thema  

De school als oefenplaats voor burgerschap

Wanneer we scholen benaderen als oefenplaats voor burgerschap, staat het democratisch en inclusief functioneren van de school als gemeenschap centraal.

De school kan worden gezien als een samenleving in het klein. Op school ervaren leerlingen wat het betekent om onderdeel te zijn van een groter geheel, vol verschillende mensen. Ook ervaren zij autoriteit, in de vorm van leraren en schoolleiders. Zo biedt de school leerlingen de mogelijkheid om hun lidmaatschap van een (school)gemeenschap te oefenen en te beoefenen. Daarbij zijn drie thema’s relevant.

• Het ervaren lidmaatschap van de schoolgemeenschap.
  Ook wel beschreven als een optelsom van: het gevoel van verbondenheid met de school + de kwaliteit van relaties met medeleerlingen en leraren. Inzetten op lidmaatschap van de schoolgemeenschap voor álle leerlingen lijkt dus waardevol in het kader van burgerschap.
• Democratie oefenen en beoefenen op school.
  Ook dit hangt positief samen met het burgerschap van leerlingen. Onderzoek geeft inzicht in een breed scala aan mogelijke praktijken om het burgerschapsonderwijs binnen de school meer ‘doorleefd’ te maken. 
• De mate waarin de oefenplaats inclusief is.
  Niet alle leerlingen ervaren dezelfde burgerschapskansen. Dit wordt de ‘burgerschapskansenkloof’ genoemd. Daarbij hebben leerlingen uit gemarginaliseerde groepen in de samenleving minder burgerschapservaringen dan hun leeftijdsgenoten uit dominante groepen. Om deze kloof aan te pakken biedt een focus op kansengelijkheid en een meer inclusieve schoolgemeenschap een goed startpunt.

Lees verder over kenmerken van de school als oefenplaats, waarvan uit de wetenschap bekend is dat deze bijdragen aan de ontwikkeling van burgerschap van leerlingen. 

Lees meer 

Aan de slag met dit thema  

Burgerschap, democratie en onderwijs

Burgerschapsonderwijs vraagt om zorgvuldige afwegingen en oog voor de democratische participatie van zowel leraren als leerlingen.

Deze pagina gaat in op diverse opvattingen over burgerschap(sonderwijs), en beschrijft wat algemeen geaccepteerd is als wel en geen burgerschapsonderwijs. De clou is dat je in het onderwijs per definitie aan burgerschapsvorming doet. Daarom wordt onderscheid gemaakt tussen burgerschapsonderwijs en -vorming.

Burgerschap wordt veelal gezien als status en als deelnemen aan een gemeenschap. Het vormen van burgerschap gebeurt mede op school. Hoe dit moet gebeuren is een continue discussie. Het beschrijven van goed burgerschap is ideologisch en ook burgerschapsonderwijs ontkomt niet aan morele vooronderstellingen over wat goed (samen)leven is. In een democratie, waar veel vrijheid moet zijn om eigen burgerschap te vormen, kan burgerschapsonderwijs zomaar ondemocratisch worden. Er zijn diverse ideeën over hoe een school hier goed mee kan omgaan.

Burgerschapsonderwijs is bedoeld om leerlingen vorm te laten geven aan hun burgerschap. Het gaat bijvoorbeeld over kunnen redeneren over politieke vraagstukken, kritisch kunnen nadenken over waarden en kennis over staatsinrichting. Tegelijkertijd is onderwijs per definitie burgerschapsvormend, simpelweg omdat burgers taal nodig hebben om zich te kunnen uiten in politieke participatie. Evenzo hebben zij kennis nodig over allerlei zaken om goede beslissingen te kunnen nemen in hun leven. Dat leert iemand (mede) op school. De vraag is of gericht burgerschapsonderwijs dan nog nodig is.

Burgerschapsonderwijs in een democratie is ingewikkeld. In een democratie bestaan opvattingen naast elkaar en burgers hebben veel politieke ideeën om uit te kiezen. Dit geldt voor een school, met een publieke taak, net zo. Dilemma’s gaan bijvoorbeeld over het mogen bepalen van wat ware kennis is, of beleidsmatig vastleggen welke waarden nagestreefd worden.

Dit artikel is primair bedoeld voor begripsverheldering. Het bevat een theoretische verkenning en bespreekt praktische implicaties. Daarmee helpt het je als leraar, schoolleider of team om beter en gerichter na te denken over jullie opvatting van burgerschapsonderwijs. 

Lees meer 

Aan de slag met dit thema