Sociale competenties bevorderen voor gelijke kansen

Sociale competentie betekent bijvoorbeeld dat kinderen sociale relaties met anderen onderhouden en kunnen functioneren in de samenleving. Kinderen ontwikkelen sociale competenties vooral thuis en op school (Dijkstra et al., 2014). Dijkstra, A. B., De la Motte, P., & Eilard, A. (2014). Social outcomes of education: Concept and measurement. In Social outcomes of education: The assessment of social outcomes and school improvement through school inspections (pp. 29–49).
 Echter, niet alle leerlingen krijgen van huis uit dezelfde mogelijkheden mee om sociale competenties te ontwikkelen, omdat ze bijvoorbeeld geen toegang hebben tot kinderopvang of sportorganisaties. Voor deze leerlingen is juist de context van school van belang (De Winter en Kroneman, in Dijkstra et al., 2014). Dijkstra, A. B., De la Motte, P., & Eilard, A. (2014). Social outcomes of education: Concept and measurement. In Social outcomes of education: The assessment of social outcomes and school improvement through school inspections (pp. 29–49).

Leerlingen met minder sociale competenties op jongere leeftijd, laten op latere leeftijd vaker gedragsproblemen zien (Bornstein et al., 2010). Bornstein, M. H., Hahn, C. S., & Haynes, O. M. (2010). Social competence, externalizing, and internalizing behavioral adjustment from early childhood through early adolescence: Developmental cascades. Development and Psychopathology, 22(4), 717–735. https://doi.org/10.1017/s0954579410000416
 Aandacht op school door leraren en andere onderwijsprofessionals voor een samenhangend aanbod om sociale competenties te ontwikkelen is daarom essentieel. Bovendien is het ontwikkelen van sociale competenties een algemeen onderwijsdoel, omdat scholen op deze manier een rol kunnen spelen in het creëren van sociale cohesie Mate waarin burgers in de maatschappij verbondenheid ervaren en zich medeverantwoordelijk voelen voor het algemeen welzijn.
 en burgerschap De Nederlandse overheid beschrijft burgerschap als “de bereidheid en het vermogen deel uit te maken van een gemeenschap en daar een actieve bijdrage aan te leveren” (Dijkstra et al., 2018).
 (Ten Dam et al., 2003). Ten Dam, G., Volman, M., Westerbeek, K., Wolfgram, P., Ledoux, G., & Peschar, J. (2003). Sociale competentie langs de meetlat: Het bestrijden en voorkomen van onderwijsachterstand. Default Journal.
 Andersom kan geïntegreerd en vakoverstijgend burgerschapsonderwijs bijdragen aan de ontwikkeling van sociale competenties. Het is daarmee aan schoolleiders en leraren om momenten tijdens de schooldag te benutten om sociale competenties te ontwikkelen.

Wat verstaan we onder sociale competenties?

In de literatuur wordt op twee manieren gekeken naar sociale competentie, vanuit: 1) een ontwikkelingspsychologisch perspectief en 2) het perspectief van sociale participatie en kritisch burgerschap (Ten Dam et al., 2003). Ten Dam, G., Volman, M., Westerbeek, K., Wolfgram, P., Ledoux, G., & Peschar, J. (2003). Sociale competentie langs de meetlat: Het bestrijden en voorkomen van onderwijsachterstand. Default Journal.

Binnen het ontwikkelingspsychologisch perspectief wordt sociale competentie gerelateerd aan leeftijd (Englund et al., 2000). Englund, M. M., Levy, A. K., Hyson, D. M., & Sroufe, L. A. (2000). Adolescent social competence: Effectiveness in a group setting. Child Development, 71(4), 1049–1060.
 Dit betekent dat de sociale competenties van mensen veranderen naarmate ze ouder worden en zich verder ontwikkelen. Het kunnen onderhouden van sociale relaties is een belangrijk aspect van sociale competentie binnen dit perspectief. Hierbij gaat het met name om de relaties met leeftijdsgenoten. De ontwikkeling van sociale competenties is hier vooral gericht op het microniveau (jezelf en naasten) (Nieuwelink, 2021). Nieuwelink, H. (2021). Burgerschap en sociaal-emotioneel leren: De overeenkomsten en verschillen. In Burgerschap Op De Basisschool.

Binnen het perspectief van sociale participatie en kritisch burgerschap ligt de nadruk op in staat zijn om te functioneren in de samenleving (Ten Dam et al., 2003). Ten Dam, G., Volman, M., Westerbeek, K., Wolfgram, P., Ledoux, G., & Peschar, J. (2003). Sociale competentie langs de meetlat: Het bestrijden en voorkomen van onderwijsachterstand. Default Journal.
 Wanneer je sociaal competent bent, heb je beschikking over kennis, vaardigheden en houdingen met betrekking tot jezelf, de ander en de sociale omgeving. En je weet daar op verschillende manieren gebruik van te maken (Van Oenen, in Ten Dam et al., 2003). Ten Dam, G., Volman, M., Westerbeek, K., Wolfgram, P., Ledoux, G., & Peschar, J. (2003). Sociale competentie langs de meetlat: Het bestrijden en voorkomen van onderwijsachterstand. Default Journal.
 Ook bij dit perspectief gaat het om de sociale relaties met anderen, maar ligt de nadruk meer op interactie met mensen van verschillende achtergronden en daarbij kunnen wisselen van gezichtspunt. De ontwikkeling van sociale competenties is dus een voorwaarde om te kunnen functioneren in de samenleving en is vooral gericht op het meso- en macroniveau (de samenleving) (Nieuwelink, 2021). Nieuwelink, H. (2021). Burgerschap en sociaal-emotioneel leren: De overeenkomsten en verschillen. In Burgerschap Op De Basisschool.

Er zijn verschillende aspecten belangrijk voor de ontwikkeling van sociale competenties (zie kader).

Samengevat is sociale competentie een samenhangend geheel van attituden, kennis en vaardigheden, dat betrekking heeft op de ontwikkeling van de eigen identiteit, in relatie met anderen en de omgeving. Sociale competentie wordt opgebouwd uit ervaringen, opgedaan in concrete activiteiten en in interactie met anderen. Iemand is sociaal competent als attituden, kennis en vaardigheden geïntegreerd worden toegepast (Ritzen, 2011). Ritzen, H. (2011). Sociale competentieontwikkeling van studenten: Inhoud en ontwerp. Onderwijs En Gezondheidszorg, 25(1), 29-32.
 Wat als sociaal competent gedrag wordt beschouwd, is afhankelijk van iemands leeftijd: van jonge kinderen worden andere sociale competenties verwacht dan van oudere kinderen. Dat gaat voor beide perspectieven op (Ten Dam et al., 2003). Ten Dam, G., Volman, M., Westerbeek, K., Wolfgram, P., Ledoux, G., & Peschar, J. (2003). Sociale competentie langs de meetlat: Het bestrijden en voorkomen van onderwijsachterstand. Default Journal.

Sociale competenties en sociale taken

Wanneer kinderen sociaal competent zijn, hebben ze de vaardigheden om 1) positieve relaties met anderen te ontwikkelen, 2) gevoelens en handelingen te coördineren en te communiceren naar anderen, en 3) emoties en handelingen te herkennen en reguleren in sociale interacties (Campbell et al., 2016). Campbell, S. B., Denham, S. A., Howarth, G. Z., Jones, S. M., Whittaker, J. V., Williford, A. P., Willoughby, M. T., Yudron, M., & Darling-Churchill, K. (2016). Commentary on the review of measures of early childhood social and emotional development: Conceptualization, critique, and recommendations. Journal of Applied Developmental Psychology, 45, 19–41. https://doi.org/10.1016/j.appdev.2016.01.008
 Dit zijn drie algemene vaardigheden binnen het sociale domein. De mate waarin ze geuit worden, is afhankelijk van de context (Jones et al., 2016). Jones, S. M., Zaslow, M., Darling-Churchill, K. E., & Halle, T. G. (2016). Assessing early childhood social and emotional development: Key conceptual and measurement issues. Journal of Applied Developmental Psychology, 45, 42–48. https://doi.org/10.1016/j.appdev.2016.02.008
 Wanneer we het hebben over de schoolse context, gaat het bijvoorbeeld om de pedagogische benadering in de klas en hoe de school omgaat met bepaald gedrag en conflicten.

Leerlingen hebben sociale competenties nodig om sociale taken te vervullen. Er zijn zeven algemene sociale taken in kaart gebracht (Huisman et al., 2003) Huisman, J., Pijls, T., van Hoeij, J., van Voorst van Beest, K., Boonaerts, Y., & Lens, M. (ca. 2003, 1 juli ). Portfolio sociale competenties: Primair onderwijs, vmbo, mbo. CINOP.
 waar leerlingen mee te maken krijgen:

1. vriendschappen opbouwen en onderhouden;
2. informele contacten onderhouden;
3. samen werken (spelen);
4. met autoriteit omgaan;
5. met instanties omgaan;
6. intieme relaties opbouwen en onderhouden;
7. met anderen omgaan in de openbare ruimte.

Om deze sociale taken succesvol uit te voeren zijn de volgende sociale competenties nodig:

1. praten en luisteren;
2. met eigen gevoelens omgaan;
3. met gevoelens van anderen omgaan;
4. aardig doen/beleefd zijn;
5. opkomen voor jezelf;
6. conflicten voorkomen en oplossen;
7. keuzes maken/waarden en normen ontwikkelen.

De manier waarop verwacht kan worden dat een kind de sociale taken uitvoert, verschilt per sociale competentie en ook naar leeftijd (Huisman et al., 2003). Huisman, J., Pijls, T., van Hoeij, J., van Voorst van Beest, K., Boonaerts, Y., & Lens, M. (ca. 2003, 1 juli ). Portfolio sociale competenties: Primair onderwijs, vmbo, mbo. CINOP.
 Een voorbeeld is vriendschappen opbouwen en onderhouden. Van 0-4 jaar maken kinderen bijvoorbeeld geen bewuste keuzes in het contact met andere mensen. Van 4-8 jaar gaan kinderen wel bewust vriendschappen aan en die kunnen ook veranderen (vriendschappen verbreken). Op latere leeftijd wordt de mening van vrienden steeds belangrijker en kunnen vrienden een belangrijker contact worden dan familie.

Huisman en collega’s (2003) Huisman, J., Pijls, T., van Hoeij, J., van Voorst van Beest, K., Boonaerts, Y., & Lens, M. (ca. 2003, 1 juli ). Portfolio sociale competenties: Primair onderwijs, vmbo, mbo. CINOP.
 geven een uitgebreid overzicht van wat je van kinderen mag verwachten op een bepaalde leeftijd. Ook is hier een schema te vinden dat je als leraar kunt invullen om te scoren in hoeverre leerlingen in staat zijn om de sociale taken uit te voeren. Een leraar vult voor verschillende stellingen in of een leerling dat wel, soms of niet doet (bijvoorbeeld: “de leerling luistert wanneer vriendjes tegen hem praten”).

Sociale competenties bevorderen op school

De manier waarop onderwijs wordt vormgegeven, doet ertoe voor de ontwikkeling van sociale competenties (Savelkouls, 2016). Savelkouls, N. (2016). Sociale competentie-ontwikkeling in het onderwijs. Fontys Hogescholen.

Kenmerken van onderwijs die sociale competenties bevorderen

Om inzicht te krijgen in kenmerken van het onderwijs die kunnen bijdragen aan de bevordering van sociale competenties van leerlingen, is het schooleffectiviteitsmodel opgesteld (Dijkstra et al., 2018). Dijkstra, A. B., Kuiper, E., & Nieuwelink, H. (2018). Schoolkenmerken voor bevordering van burgerschapscompetenties van leerlingen in het basisonderwijs: Overzichtsrapport voor het peilingsonderzoek burgerschap einde basisonderwijs. NRO.

Wat is de beginsituatie?

Hier gaat het met name om kenmerken van de context van de school, zoals de etnische samenstelling van de leerlingenpopulatie en de omgeving van de school (Dijkstra et al., 2018; Dijkstra, A. B., Kuiper, E., & Nieuwelink, H. (2018). Schoolkenmerken voor bevordering van burgerschapscompetenties van leerlingen in het basisonderwijs: Overzichtsrapport voor het peilingsonderzoek burgerschap einde basisonderwijs. NRO.
 Ten Dam et al., 2005)

• De etnische samenstelling van de leerlingpopulatie is bijvoorbeeld bepalend voor de mate waarin scholen hun leerlingen kunnen voorbereiden op het omgaan met (etnische en culturele) verschillen. Een school met een diverse populatie biedt hier namelijk een natuurlijke omgeving voor, omdat leerlingen in de schoolcontext te maken krijgen met onderlinge verschillen, terwijl dit op scholen met een minder diverse populatie minder het geval is.
• De omgeving van de school is belangrijk omdat leerlingen in die omgeving sociaal competent moeten kunnen handelen. Zo wordt in grote steden een beroep gedaan op andere componenten van sociale competenties dan in minder verstedelijkte gebieden. De bevolkingsdichtheid in een stad maakt enerzijds veel verschillende ontmoetingen mogelijk, maar anderzijds nodigt dit uit tot anonimiteit of conflict. Vanuit de gedachte dat sociale cohesie belangrijk is voor de samenleving, wordt vooral in de grote steden verwacht dat mensen bijdragen aan de samenhang tussen individuen, groepen en instituties. Op scholen in grote steden zal er dan ook meer aandacht uitgaan naar de competenties die leerlingen nodig hebben om samen te leven in een sociaal heterogene omgeving. Andere factoren die sociale competentie bij leerlingen kunnen bevorderen zijn een kleine school en goed contact met ouders (Savelkouls, 2016). Savelkouls, N. (2016). Sociale competentie-ontwikkeling in het onderwijs. Fontys Hogescholen.
  

Wat gebeurt er op school?

Het handelen van de leerkracht speelt een grote rol in het bevorderen van sociale competentie van leerlingen (Savelkouls, 2016). Savelkouls, N. (2016). Sociale competentie-ontwikkeling in het onderwijs. Fontys Hogescholen.
 Deze leerkrachtcompetenties kunnen net als sociale competenties zelf onderverdeeld worden in kennis, vaardigheden en attituden. Wat betreft attitude gaat dit om gericht zijn op onderlinge betrokkenheid en openheid, en oog hebben voor de sociale ontwikkeling van leerlingen. Daarnaast moet een leerkracht kennis hebben van onderlinge verhoudingen in de groep, probleemgedrag en passende interventies en groepsprocessen. Tot slot zijn belangrijke vaardigheden voor een leerkracht het tonen van voorbeeldgedrag, goed kunnen luisteren, opvattingen serieus nemen, ondersteuning bieden, duidelijke sociale regels en afspraken hanteren en een veilig en positief groepsklimaat creëren.

Aandacht voor sociale competenties gaat verder dan een individuele leerling of leerkracht (Steinweg et al., 2021). Steinweg, M., de Lange, A., van de Thillart, C., Looman, B., de Haan, A., & Kleinjan, M. (2021). Preventief werken aan sociaal emotionele ontwikkeling en welbevinden: Een handreiking voor leerkrachten/docenten in het PO en VO.
 De hele school moet hierbij betrokken zijn. Een aantal aspecten van een schoolklimaat zijn belangrijk voor het bevorderen van de ontwikkeling van sociale competenties (Bear, 2020). Bear, G. G. (2020). Improving School Climate: Practical Strategies to Reduce Behavior Problems and Promote Social and Emotional Learning (1st ed.). Routledge.
 Allereerst zijn dit positieve relaties tussen docent en leerling en tussen leerlingen onderling. Met name een open en democratische schoolcultuur waarin leerlingen serieus worden genomen, draagt bij aan de verwerving van sociale en burgerschapscompetenties van leerlingen (Erbil & Kocabas, 2018; Erbil, D. G., & Kocabaş, A. (2018). Cooperative learning as a democratic learning method. Journal of Research in Childhood Education, 32(1), 81–93. https://doi.org/10.1080/02568543.2017.1385548
 Isac et al., 2014). Isac, M. M., Maslowski, R., Creemers, B., & Van der Werf, G. (2014). The contribution of schooling to secondary-school students’ citizenship outcomes across countries. School Effectiveness and School Improvement, 25(1), 29–63. https://doi.org/10.1080/09243453.2012.751035

Daarnaast moet er aandacht zijn voor de drie psychologische basisbehoeften van autonomie, verbondenheid en bekwaamheid (Bear, 2020). Bear, G. G. (2020). Improving School Climate: Practical Strategies to Reduce Behavior Problems and Promote Social and Emotional Learning (1st ed.). Routledge.
 Het tonen van warmte en ondersteuning aan leerlingen is hierbij belangrijk. Ook structuur in een schoolklimaat is van belang voor het bevorderen van sociale competenties. Hierbij gaat het erom dat onderwijsprofessionals in een school hoge verwachtingen hebben van leerlingen, het gedrag van leerlingen monitoren, eerlijke regels stellen en wangedrag van leerlingen corrigeren door middel van begeleiding en gesprekken in plaats van straffen. Ook lessen met een heldere structuur en reflectie- en feedbackmomenten en die plaatsvinden in een betekenisvolle leeromgeving kunnen sociale competenties bevorderen (Savelkouls, 2016). Savelkouls, N. (2016). Sociale competentie-ontwikkeling in het onderwijs. Fontys Hogescholen.

Het versterken van sociale competenties is niet te vatten in één methode of één moment van de dag (Steinweg et al., 2021). Steinweg, M., de Lange, A., van de Thillart, C., Looman, B., de Haan, A., & Kleinjan, M. (2021). Preventief werken aan sociaal emotionele ontwikkeling en welbevinden: Een handreiking voor leerkrachten/docenten in het PO en VO.
 Het moet verweven zijn in de schooldag en het schoolklimaat en in de beroepshouding van leraren zitten.

Wat zijn de uitkomsten?

We maken een onderverdeling in cognitieve en niet-cognitieve uitkomsten (Dijkstra et al., 2018). Dijkstra, A. B., Kuiper, E., & Nieuwelink, H. (2018). Schoolkenmerken voor bevordering van burgerschapscompetenties van leerlingen in het basisonderwijs: Overzichtsrapport voor het peilingsonderzoek burgerschap einde basisonderwijs. NRO.
 Sociale competenties vallen onder de niet-cognitieve uitkomsten. De hiervoor genoemde aspecten blijken effect te hebben op de bevordering van sociale competenties. Zo kan samenwerking in de les leiden tot het ontwikkelen van persoonlijke betrokkenheid bij anderen (Hanmore-Cawley & Scharf, 2018) Hanmore-Cawley, M., & Scharf, T. (2018). Intergenerational learning: collaborations to develop civic literacy in young children in Irish primary school. Journal of Intergenerational Relationships, 16(1–2), 104–122. https://doi.org/10.1080/15350770.2018.1404421
 en van democratische waarden en houdingen ten opzichte van mensen met verschillende achtergronden (Solomon et al., 2000). Solomon, D., Battistich, V., Watson, M., Schaps, E., & Lewis, C. (2000). A six-district study of educational change: Direct and mediated effects of the child development project. Social Psychology of Education, 4, 3–51.

Gedragsproblemen, schoolprestaties en welzijn

De sociale competenties van kinderen spelen een belangrijke rol in hun schoolprestaties en succes en welbevinden in het leven in het algemeen (White & Walker, 2018). White, A., & Walker, S. (2018). Enhancing Social–emotional Development through Evidence-based Resources. Australasian Journal of Early Childhood, 43(4), 4–12. https://doi.org/10.23965/ajec.43.4.01
 Bovendien is aangetoond dat kinderen op een leeftijd van 10 en 14 jaar meer gedragsproblemen hebben wanneer zij op de leeftijd van 4 jaar minder sociale competenties hadden (Bornstein et al., 2010). Bornstein, M. H., Hahn, C. S., & Haynes, O. M. (2010). Social competence, externalizing, and internalizing behavioral adjustment from early childhood through early adolescence: Developmental cascades. Development and Psychopathology, 22(4), 717–735. https://doi.org/10.1017/s0954579410000416
 Ook kan de inzet van programma’s op school gericht op de bevordering van de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen, de sociale competenties en schoolprestaties van leerlingen verbeteren en probleemgedrag verminderen (e.g. Durlak et al., 2011; Durlak, J. A., Weissberg, R. P., Dymnicki, A. B., Taylor, R. D., & Schellinger, K. B. (2011). The impact of enhancing students’ social and emotional learning. A Meta-Analysis of School-Based Universal Interventions, 82(1), 405–432.
 Payton et al., 2008). Payton, J., Weissberg, R. P., Durlak, J. A., Dymnicki, A. B., Taylor, R. D., Schellinger, K. B., & Pachan, M. (2008, December). The positive impact of social and emotional learning for kindergarten to Eighth-Grade students: Findings from three scientific reviews. In Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning. CASEL.

Lees ook
Themapagina over de invloed van gedragsinterventies op leeropbrengsten

Mediawijsheid op school

Door de ontwikkeling van sociale media heeft het aangaan en onderhouden van relaties nieuwe dimensies gekregen (Moekotte, 2010). Moekotte, P., & Simons, R.-J. (2010). Sociale media middel voor participatief leren. Onderwijs En Gezondheidszorg, 34(7), 3–9.
 Via sociale media kunnen mensen zich persoonlijk uitdrukken, relaties aangaan en onderhouden en dingen produceren. Onderzoek laat zien dat een gebrek aan sociale competenties gerelateerd is aan meer cyberpesten en cybercriminaliteit (Marín-López et al., 2020; Marín-López, I., Zych, I., Ortega-Ruiz, R., Hunter, S. C., & Llorent, V. J. (2020). Relations among online emotional content use, social and emotional competencies and cyberbullying. Children and Youth Services Review, 108, 104647. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2019.104647
 Navarro et al., 2012). Navarro, R., Yubero, S., Larrañaga, E., & Martínez, V. (2012). Children’s cyberbullying victimization: Associations with social anxiety and social competence in a Spanish sample. Child Indicators Research, 5(2), 281–295. https://doi.org/10.1007/s12187-011-9132-4
 In deze onderzoeken gaat het wat betreft sociale competenties met name om sociale vaardigheden met betrekking tot de relatie met anderen en ook (in mindere mate) om zelfkennis. 

Vandaag de dag is het mediawijs opvoeden van kinderen een belangrijk thema. Mediawijs zijn betekent dat je digitale en analoge media goed en op een kritische, bewuste manier kan inzetten (Sikken, 2022; Sikken, A. (2022, juni 23). Hoe mediawijs ben je zelf? Leraar24. Geraadpleegd op 29 september, 2022, van https://www.leraar24.nl/2624898/hoe-mediawijs-ben-je-zelf/
 Potter, 2013). Potter, W. J. (2013). Review of Literature on Media Literacy. Sociology Compass, 7(6), 417–435. https://doi.org/10.1111/soc4.12041
 Incidenten rondom online shaming lijken steeds heftigere vormen aan te nemen, omdat leerlingen zich vaak niet bewust zijn van de gevolgen van hun online acties (Kennisnet, 2021; Kennisnet. (2021, November 5). Kom in actie tegen online shaming. Leraar24. Geraadpleegd op 20 juli, 2022, van https://www.leraar24.nl/51332/kom-in-actie-tegen-online-shaming/
 Van Huijstee et al., 2021). Rathenau Instituut (2021). Online ontspoord – Een verkenning van schadelijk en immoreel gedrag op het internet in Nederland. Den Haag (auteurs: Huijstee, M. van, W. Nieuwenhuizen, M. Sanders, E. Masson en P. van Boheemen)
 Online shaming varieert van het verspreiden van naaktfoto’s tot aan kwetsende memes. Naast ouders speelt school een belangrijke rol bij het mediawijs opvoeden. Mediawijsheid is dan ook onderdeel van het burgerschapsonderwijs en scholen moeten er daarom structureel aandacht aan besteden (Gezonde School, z.d.). Gezonde School. (z.d.). Effectief werken aan mediawijsheid in het primair onderwijs: Educatie. Geraadpleegd op 20 augustus 2022, van https://www.gezondeschool.nl/primair-onderwijs/mediawijsheid
 Om scholen hierbij te helpen zijn er verschillende doorlopende leerlijnen beschikbaar, bijvoorbeeld het Nationaal Media Paspoort.

Interventies om sociale competentie te bevorderen

Er is een aantal interventies die op school ingezet kunnen worden om sociale competentie van leerlingen te bevorderen. Een voorbeeld is de Vreedzame School waar de vorming van sociale en burgerschapscompetenties bij kinderen van 4 tot 12 jaar centraal staat (Pauw, 2017). Pauw, L. (2017). Databank effectieve jeugdinterventies: beschrijving ‘De Vreedzame School’. Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut. Gedownload van Vreedzaam | Nederlands Jeugdinstituut
 Of Leefstijl een programma voor zowel het basisonderwijs als het voortgezet onderwijs (Warneke & Kieft, 2017). Warneke, E. & Kieft, H. (2017). Databank effectieve jeugdinterventies: beschrijving ‘Leefstijl'. Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut. Gedownload van https://www.nji.nl/system/files/2021-04/Uitgebreide-beschrijving-Leefstijl.pdf.
 Het doel is om sociaal gedrag en sociale betrokkenheid van leerlingen op school en thuis te bevorderen zodat ze zo goed mogelijk in de maatschappij kunnen functioneren. En het Programma Alternatieve Denkstrategieën (PAD) dat inzet op het aanleren van sociale en emotionele competenties bij kinderen van 4 tot 12 jaar om gedragsproblemen te voorkomen (van Overveld, 2017). Van Overveld, C. W. (2017). Databank effectieve jeugdinterventies: beschrijving ‘Programma Alternatieve Denkstrategieën’. Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut. Gedownload van https://www.nji.nl/system/files/2023-11/Programma-Alternatieve-Denkstrategie%C3%ABn-PAD.pdf

Bekijk de handvatten uit onderzoek op de themapagina voor meer informatie.

Burgerschapsonderwijs

Vanuit het perspectief van sociale participatie en kritisch burgerschap wordt benadrukt dat het onderwijs voor alle leerlingen cognitieve en sociale doelen moet nastreven (Ten Dam et al., 2005). Deze doelen komen met name terug in het burgerschapsonderwijs. De Nederlandse overheid beschrijft burgerschap als “de bereidheid en het vermogen deel uit te maken van een gemeenschap en daar een actieve bijdrage aan te leveren” (Dijkstra et al., 2018). Dijkstra, A. B., Kuiper, E., & Nieuwelink, H. (2018). Schoolkenmerken voor bevordering van burgerschapscompetenties van leerlingen in het basisonderwijs: Overzichtsrapport voor het peilingsonderzoek burgerschap einde basisonderwijs. NRO.
 Het gaat hierbij dus over het samenleven van mensen. Burgerschap moet terugkomen in de gehele schoolcultuur en dus vakoverstijgend. De doelen hoeven niet per definitie als apart vak terug te komen op school.

Per 1 augustus 2021 is de nieuwe wet voor burgerschapsonderwijs in werk getreden (Van der Laan et al., 2021). Van der Laan, A., Kampman, L., & Gelinck, C. (2021, oktober). Handreiking burgerschap funderend onderwijs: Doelgericht en samenhangend werken aan burgerschap. SLO. https://www.slo.nl/publicaties/@19706/handreiking-burgerschap-funderend/
 Deze wet houdt onder meer in dat scholen verplicht zijn om een doelgericht en samenhangend aanbod te formuleren voor burgerschap. Binnen het burgerschapsonderwijs moet aan verschillende aspecten gewerkt worden. Eén van deze aspecten gaat over sociale competenties en stelt dat scholen moeten beschrijven hoe ze met hun leerlingen werken aan de sociale en maatschappelijke competenties die nodig zijn om te functioneren in een pluriforme democratische samenleving (Van der Laan et al., 2021). Van der Laan, A., Kampman, L., & Gelinck, C. (2021, oktober). Handreiking burgerschap funderend onderwijs: Doelgericht en samenhangend werken aan burgerschap. SLO. https://www.slo.nl/publicaties/@19706/handreiking-burgerschap-funderend/

Kerndoelen binnen de verschillende dimensies

Binnen het burgerschapsonderwijs staan twee doelen centraal (Nieuwelink, 2021). Nieuwelink, H. (2021). Burgerschap en sociaal-emotioneel leren: De overeenkomsten en verschillen. In Burgerschap Op De Basisschool.
 Allereerst moeten leerlingen leren hoe de samenleving functioneert en wat er van hen verwacht wordt door anderen, gemeenschappen en instituties. Ten tweede moeten leerlingen leren inzien dat er alternatieven bestaan voor de huidige samenleving en dat zij kunnen bijdragen aan de vorming van de samenleving.

Wettelijk zijn er een aantal kerndoelen geformuleerd voor het burgerschapsonderwijs binnen het primair onderwijs (Van der Laan et al., 2021). Van der Laan, A., Kampman, L., & Gelinck, C. (2021, oktober). Handreiking burgerschap funderend onderwijs: Doelgericht en samenhangend werken aan burgerschap. SLO. https://www.slo.nl/publicaties/@19706/handreiking-burgerschap-funderend/
 Ook hierin komen sociale competenties terug. In onderstaande tabel koppelen we een aantal kerndoelen van burgerschap die betrekking hebben op sociale competenties, aan de dimensies (zie figuur 1 hierboven) en geven we aan of het gaat om kennis, vaardigheden of attitude. De tabel laat zien dat het belangrijk is om aan alle kerndoelen te werken, en dat het de competenties een mix zijn van kennis, vaardigheden en attituden (Driesen & Cambré, 2019). Driesen, K., & Cambré, W. (Eds.). (2019). Assessment for learning in de lespraktijk. GO! Next level X.

Inrichten van burgerschapsonderwijs

De inspectie van het onderwijs geeft vier thema’s waar scholen mee aan de slag kunnen om doelgericht en samenhangend burgerschapsonderwijs vorm te geven (Ministerie van OCW, 2022). Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (21 november 2022). Aan de slag met doelgericht en samenhangend burgerschapsonderwijs. Peil.Onderwijs | Inspectie Van Het Onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.nl/onderwerpen/peil-onderwijs/burgerschap-einde-bo-2019-2020/aan-de-slag-met-burgerschapsonderwijs

Allereerst is het belangrijk dat er een concrete visie binnen de school is op burgerschap (Ministerie van OCW, 2022). Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (21 november 2022). Aan de slag met doelgericht en samenhangend burgerschapsonderwijs. Peil.Onderwijs | Inspectie Van Het Onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.nl/onderwerpen/peil-onderwijs/burgerschap-einde-bo-2019-2020/aan-de-slag-met-burgerschapsonderwijs
 Voordat invulling gegeven kan worden aan het burgerschapsonderwijs, moet duidelijk zijn wat de school onder burgerschap verstaat. In deze publicatie over kenmerken van goed burgerschapsonderwijs staan handvatten om zo’n visie op te stellen.  

Ten tweede moet er aandacht zijn voor zowel sociale als maatschappelijke doelen van burgerschap (Ministerie van OCW, 2022). Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (21 november 2022). Aan de slag met doelgericht en samenhangend burgerschapsonderwijs. Peil.Onderwijs | Inspectie Van Het Onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.nl/onderwerpen/peil-onderwijs/burgerschap-einde-bo-2019-2020/aan-de-slag-met-burgerschapsonderwijs
 Uit onderzoek blijkt dat de maatschappelijke doelen onderbelicht worden in burgerschapsonderwijs ten opzichte van de sociale doelen. Na het opstellen van een visie op burgerschap, is het formuleren van leerdoelen dus een volgende stap. Hierbij moeten de kerndoelen uit bovenstaande tabel in acht worden genomen.

Het derde thema is dat burgerschapsonderwijs een doorgaande leerlijn moet kennen (Ministerie van OCW, 2022). Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (21 november 2022). Aan de slag met doelgericht en samenhangend burgerschapsonderwijs. Peil.Onderwijs | Inspectie Van Het Onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.nl/onderwerpen/peil-onderwijs/burgerschap-einde-bo-2019-2020/aan-de-slag-met-burgerschapsonderwijs
 SLO heeft als voorbeeld een burgerschapsleerlijn ontwikkeld voor scholen. Deze leerlijn is vastgelegd in de Inhoudskaarten Burgerschap.

Tot slot geeft het inzicht om leerresultaten van leerlingen bij te houden. Leerkrachten kunnen deze informatie gebruiken om het burgerschapsonderwijs aan te passen. Aan het eind van dit artikel gaan we verder in op meetinstrumenten voor burgerschap.

Sociale competenties en burgerschap

Sociale competenties vallen binnen het brede domein van de sociaal-emotionele ontwikkeling van mensen. De sociaal-emotionele ontwikkeling maakt het mogelijk om burgerschap uit te kunnen oefenen (Nieuwelink, 2021) Nieuwelink, H. (2021). Burgerschap en sociaal-emotioneel leren: De overeenkomsten en verschillen. In Burgerschap Op De Basisschool.
 en dus zijn sociale competenties ook gerelateerd aan burgerschap. De relatie tussen sociale competenties en burgerschap verschilt voor de intrapersoonlijke en interpersoonlijke dimensie van sociale competenties.

De intrapersoonlijke competenties zijn voorwaardelijk voor burgerschap (Nieuwelink, 2021). Nieuwelink, H. (2021). Burgerschap en sociaal-emotioneel leren: De overeenkomsten en verschillen. In Burgerschap Op De Basisschool.
 Wanneer mensen zich op sociaal-emotioneel vlak ontwikkeld hebben, maakt dit het makkelijker om als burger te functioneren. Bijdragen aan de sociale cohesie is bijvoorbeeld makkelijker wanneer je als burger je emoties kan reguleren. Dit betekent overigens niet dat scholen pas met burgerschap aan de slag kunnen wanneer leerlingen zich sociaal-emotioneel hebben ontwikkeld. Burgerschapscompetenties kunnen wel voortbouwen op de sociale competenties.

De interpersoonlijke competenties binnen de sociaal-emotionele ontwikkeling zijn verwant aan burgerschap (Nieuwelink, 2021). Nieuwelink, H. (2021). Burgerschap en sociaal-emotioneel leren: De overeenkomsten en verschillen. In Burgerschap Op De Basisschool.
 Zo speelt het kunnen verplaatsen in anderen zowel bij de sociaal-emotionele ontwikkeling als bij burgerschap een rol.

Meetinstrumenten

In de literatuur bestaan verschillende vragen rondom de haalbaarheid van het meten van burgerschapscompetenties (Dijkstra et al., 2018). Dijkstra, A. B., Kuiper, E., & Nieuwelink, H. (2018). Schoolkenmerken voor bevordering van burgerschapscompetenties van leerlingen in het basisonderwijs: Overzichtsrapport voor het peilingsonderzoek burgerschap einde basisonderwijs. NRO.
 Er wordt bijvoorbeeld onderscheid gemaakt tussen meetbare en merkbare resultaten van het onderwijs. Ook is er discussie over onbedoelde effecten zoals goal displacement. Wanneer er sprake is van goal displacement ligt de focus te veel op het meten van de kwaliteit van het onderwijs. Terwijl voorbijgegaan wordt aan het initiële doel van burgerschapsonderwijs, namelijk leerlingen ontwikkelen tot een actieve burger in een democratische samenleving.

Toch zijn scholen wettelijk verplicht om inzicht te hebben in de resultaten van het onderwijs en dus is het meten van resultaten wel van belang. Onderdeel van de aangescherpte wet voor burgerschapsonderwijs is dat scholen de leerresultaten van burgerschap in kaart brengen, zodat scholen kunnen nagaan of leerdoelen behaald zijn (Ministerie van OCW, 2021). Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (1 juli 2021). Wettelijke opdracht burgerschap. Burgerschap | Inspectie Van Het Onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.nl/onderwerpen/burgerschap/wettelijke-opdracht
 Daarnaast geeft het scholen zelf meer inzicht in wat leerlingen nog meer nodig hebben om zich te ontwikkelen tot actieve burger (Ledoux & Vaessen, 2021). Ledoux, G., & Vaessen, A. (2021). Advies ondersteuningsstructuur burgerschapsonderwijs. Kohnstamm Instituut. Verkregen op 8 december 2022, van https://kohnstamminstituut.nl/wp-content/uploads/2021/10/21-3_Advies-ondersteuningsstructuur-burgerschapsonderwijs.pdf
 Scholen hebben wel de vrijheid om zelf te bepalen op welke manier zij deze ontwikkeling in beeld brengen.

Op het gebied van burgerschapsonderwijs zijn nog weinig meetinstrumenten beschikbaar (Dijkstra et al., 2018). Dijkstra, A. B., Kuiper, E., & Nieuwelink, H. (2018). Schoolkenmerken voor bevordering van burgerschapscompetenties van leerlingen in het basisonderwijs: Overzichtsrapport voor het peilingsonderzoek burgerschap einde basisonderwijs. NRO.
 Daas en collega's (2019) Daas, R., Dijkstra, A. B., & de Kort, I. (2019, augustus). Verkenning instrumenten opbrengstgericht burgerschapsonderwijs. Universiteit van Amsterdam.
 hebben onderzoek gedaan naar bestaande meetinstrumenten om burgerschap te meten. Zij kwamen tot de conclusie dat er twee meetinstrumenten geschikt zijn voor het meten van burgerschap in het basisonderwijs, namelijk de Sociale Competentie Observatie Lijst (SCOL) en Burgerschap Meten (BSM).

De SCOL is ook geschikt om sociale competenties in het algemeen te meten in het basisonderwijs (Ledoux et al., 2013). Ledoux, G., Meijer, J., Van der Veen, I., Breetvelt, I., Ten Dam, G., & Volman, M. (2013). Meetinstrumenten voor sociale competenties, metacognitie en advanced skills: Een inventarisatie. Kohnstamm Instituut.
 Daarnaast is de Sociaal-emotionele Ontwikkeling van Leerlingen (SEOL) hiervoor geschikt. Deze twee instrumenten voldoen aan de technische kwaliteitseisen, dekken meerdere aspecten van sociale competentie, zijn geschikt voor leerlingen in het basisonderwijs en toegankelijk voor scholen. Beide instrumenten meten zowel attituden als vaardigheden door middel van observaties (door leerkrachten of ouders) en leerlingvragenlijsten. Een meetinstrument dat ook kennis toetst, bestaat nog niet voor kinderen onder de 11 jaar. Bij observaties is het belangrijk dat de observant bij het observeren en interpreteren van gedrag rekening houdt met de specifieke situatie. We hebben namelijk eerder gezien dat de uiting van sociale competenties afhankelijk is van de specifieke context (Savelkouls, 2016). Savelkouls, N. (2016). Sociale competentie-ontwikkeling in het onderwijs. Fontys Hogescholen.

De meetinstrumenten zijn te vinden onder handvatten uit onderzoek op de themapagina.

Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.