Leraar als kartrekker in de ontwikkeling van nieuw taalbeleid

De taalcoördinator brengt nieuwe kennis de school in en het team werkt gezamenlijk aan een verbetercultuur. 

Resultaten op taal verbeteren

In 2016 werd basisschool De Trimaran in Den Helder door de Inspectie van Onderwijs als zwak bestempeld door achterblijvende leerresultaten op rekenen en taal. Dit bleek een omslagpunt voor de school: met een helder beleid de kwaliteit van taal en rekenen naar een hoger plan tillen. Het bestuur stelde financiële middelen ter beschikking om de onderwijskwaliteit te verbeteren door professionalisering van het team en het aanstellen van coördinatoren. De directie zocht binnen het team naar een collega die de opleiding tot taalcoördinator wilde volgen en het voortouw zou nemen in de verbeterslag op taalgebied. Lerares Agnetha Holtz greep deze kans enthousiast aan.

Als taalcoördinator schrijft Agnetha, als onderdeel van haar opleiding, een beleidsplan. De directie geeft haar hierbij veel vrijheid. In dit plan komt het eerste jaar de focus te liggen op technisch lezen en het vergroten van leesmotivatie. Vervolgens verschuift de aandacht naar woordenschat en begrijpend lezen. Agnetha baseert haar keuzes op de behoeften van de school en de kennis die ze opdoet in haar opleiding, waarin veel aandacht is voor wat bekend is uit onderzoek. Hiermee toont ze haar onderzoekende houding.

Kenmerkend voor leraren met een onderzoekende houding is dat ze de vertaalslag kunnen maken van kennis uit literatuur naar hun eigen situatie (Malin et al., 2020). Malin, J. R., Brown, C., Ion, G., van Ackeren, I., Bremm, N., Luzmore, R., ... & Rind, G. M. (2020). World-wide barriers and enablers to achieving evidence-informed practice in education: what can be learnt from Spain, England, the United States, and Germany?. Humanities and Social Sciences Communications, 7(1), 1-14.
Ze zoeken naar de werkzame elementen van diverse aanpakken en modellen en reflecteren vanuit deze bril op hun eigen onderwijs. Om te professionaliseren is het noodzakelijk dat leraren (wetenschappelijke) kennis en vaardigheden blijven ontwikkelen om vorm en inhoud te kunnen geven aan het onderwijs (Mathijssen, 2021; Mathijssen, S. (2021). Regel en uitzondering. In LBBO Beter Begeleiden (pp. 18–22). LBBO Beter Begeleiden.
Van Wessum & Kools, 2019). van Wessum, L., & Kools, Q. (2019). Professionele groei van leraren en andere onderwijsprofessionals: grip op leren. Gompel & Svacina.
Kritisch kijken naar de onderlinge verhoudingen tussen wetenschappelijk onderzoek, eigen ervaring en referentiekaders zijn cruciaal (Mathijssen, 2021). Mathijssen, S. (2021). Regel en uitzondering. In LBBO Beter Begeleiden (pp. 18–22). LBBO Beter Begeleiden.

De directie van de school vindt het belangrijk dat Agnetha ondersteund wordt door een expert met specifieke expertise op taalgebied, destijds Kris Verbeeck van M&O groep B.V.. Met haar kan Agnetha sparren, ideeën en plannen delen. Agnetha bespreekt regelmatig de voortgang over het nieuwe taalbeleid met directeur Marijke Aarnoutse-Biersteker, nieuwe directeur van de Trimaran sinds mei 2017, en intern begeleider Marsha Tol-de Boer.

Kennis de school in brengen

Gedurende haar opleiding tot taalcoördinator brengt Agnetha veel nieuwe kennis de school in. Binnen schoolteams is bij leraren veel individuele kennis aanwezig, wat niet overal wordt benut. Om kennis van medewerkers effectief in te zetten is het van belang dat een team in staat is professioneel samen te kunnen werken. Een lerende cultuur, waarbij experimenteren, reflecteren en ontwikkelen van nieuwe kennis als middel centraal staat, draagt positief bij aan het behalen van (organisatie)doelen die het team heeft opgesteld (Naaijkens & Bootsma, 2022). Naaijkens, E., & Bootsma, M. (2022). De school als werkplaats. Gereedschap voor een sterke kwaliteitscultuur. Uitgeverij Pica
  Hierbij is een (gezamenlijk) urgentiebesef essentieel, waarbij een uitdaging of een verlangen van de leraar nodig is om uiteindelijk tot een verbetering of innovatie te komen (Naaijkens & Bootsma, 2022). Naaijkens, E., & Bootsma, M. (2022). De school als werkplaats. Gereedschap voor een sterke kwaliteitscultuur. Uitgeverij Pica
  

Om nieuwe kennis te laten landen is het belangrijk dat Agnetha als taalcoördinator het hele team hierin meeneemt. Dit doet ze op verschillende manieren die allemaal kenmerken van effectieve professionalisering hebben. Effectieve professionalisering van leraren heeft namelijk zowel effect heeft op het leren van leerlingen, als ook op de motivatie van de leraar voor het beroep.

Lees ook | Professionalisering van leraren in de onderwijspraktijk

Op school verzorgen verschillende collega’s presentaties tijdens studiedagen over bijvoorbeeld leerlijnen en referentieniveaus. Daarnaast neemt Agnetha filmpjes op met tips, coacht ze collega’s  en organiseert ze regelmatig workshops. Hiervoor verdiept ze zich in de onderzoeksliteratuur en maakt ze een vertaalslag naar haar eigen school. Ze bespreekt bijvoorbeeld met collega’s vragen als: Wat houdt begrijpend lezen eigenlijk in? Hoe verhoudt woordenschat zich tot begrijpend lezen? Welke teksten zijn bruikbaar in de les en hoe bied je dat goed aan? Volgens intern begeleider Marsha weet Agnetha het team zo te activeren om opnieuw na te denken over hoe je met begrijpend lezen in de klas aan de slag gaat.

Ook organiseert Agnetha klasbezoeken waarbij ze samen met collega’s lessen voorbereidt en achteraf evalueert. “Dit vond ik in het begin best spannend, maar nadat collega’s aangaven dat ze het erg prettig vonden, werden anderen ook steeds enthousiaster. Met elkaar in gesprek gaan, naar elkaar te luisteren en kennis te delen is belangrijk om elkaar te vinden. Zo voorkom je dat je tegenover elkaar komt te staan.” Door een reflectieve dialoog te voeren, krijgen leraren zicht op elkaars opvattingen en handelen. Een reflectieve dialoog is een gesprek tussen leraren over het onderwijs, met als doel het onderwijs te verbeteren. Hierbij wordt de huidige en gewenste manier van handelen kritisch besproken. Uit onderzoek weten we dat het regelmatig voeren van een reflectieve dialoog bijdraagt aan beter onderwijs (Assen et al., 2018). Assen, J. H. E., Koops, H., Meijers, F., Otting, H., & Poell, R. F. (2018). How can a dialogue support teachers’ professional identity development? Harmonising multiple teacher I-positions. Teaching and Teacher Education, 73, 130-140.

Met een aantal collega’s vormt Agnetha kleine werkgroepen. Deze groepen komen regelmatig bij elkaar om het taalonderwijs te verbeteren door met elkaar kennis op te doen en dit te vertalen naar concrete lessen. “In mijn enthousiasme wilde ik heel veel maar dat lag niet altijd gelijk met het leertempo van het team”, vertelt Agnetha. “Door meerdere collega’s te betrekken, kon ik meer draagvlak creëren binnen de school.”

Deze manier van werken is effectiever dan de traditionele vormen van professionalisering, zoals eenmalige studiedagen en workshops (Van Veen et al., 2010). van Veen, K., Zwart, R., Meirink, J., & Verloop, N. (2010). Professionele ontwikkeling van leraren een reviewstudie naar effectieve kenmerken van professionaliseringsinterventies van leraren.
En er wordt meer recht gedaan aan de complexiteit van het leren van leraren (Clarke & Hollingsworth, 2002; Clarke, D., & Hollingsworth, H. (2002). Elaborating a model of teacher professional growth. Teaching and teacher education, 18(8), 947-967.
Desimone, 2009). Desimone, L. M. (2009). Improving impact studies of teachers’ professional development: Toward better conceptualizations and measures. Educational researcher, 38(3), 181-199.Malin et al., 2020
De toename van kennis door een presentatie of workshop leidt niet direct tot een verandering in de praktijk. Hiervoor is interactie nodig tussen de nieuwe kennis en toepassing in de praktijk (Desimone, 2009). Desimone, L. M. (2009). Improving impact studies of teachers’ professional development: Toward better conceptualizations and measures. Educational researcher, 38(3), 181-199.Malin et al., 2020

Vertrouwen in expertise

Agnetha nam haar verantwoordelijkheid en kreeg daarbij veel vertrouwen van de schoolleiding. Directeur Marijke vindt het belangrijk om te kijken wie er in een team zit en welke kwaliteiten ze hebben. Ze heeft zelf een positieve ervaring met gedeeld leiderschap: “Het is prettig voor je ontwikkeling om als leraar leiderschap te mogen nemen.”

Gespreid leiderschap past goed in een school met een verbetercultuur. Gespreid leiderschap leidt ertoe dat verantwoordelijkheid zo laag mogelijk in de organisatie wordt belegd, eigenaarschap van alle leraren bij onderwijsverbetering wordt bevorderd, en het teamleren wordt versterkt (Leithwood et al., 2020; Leithwood, K., Harris, A., & Hopkins, D. (2020). Seven strong claims about successful school leadership revisited. School leadership & management, 40(1), 5-22.
Amels-de Groot, 2021). Amels-de Groot, J. (2021). Teachers' capacity to realize educational change through inquiry-based working and distributed leadership. Dissertation. University of Groningen.
Gelijkwaardigheid is daarbij van groot belang (Snoek et al., 2019). Snoek, M., Hulsbos, F., & Andersen, I. (2019). Teacher leadership. Hoe kan het leiderschap van leraren in scholen versterkt worden. https://www.hva.nl/binaries/content/assets/subsites/kc-oo/pdfs-bijlagen-bij-publicaties/teacher-leadership-versterken_van_leiderschap_in_scholen-2019.pdf
Toen Agnetha een nieuwe rol kreeg als kartrekker voor het taalbeleid, accepteerde het team haar rol vrijwel direct. “Dat kwam ook omdat er urgentie was. Er moest iets gebeuren op taalgebied en mensen moesten mee.”

Faciliteren, stimuleren en prioriteren

Om zo’n kwaliteitsslag als bij de Trimaran te laten slagen, is het belangrijk dat de schoolleiding deze faciliteert, stimuleert en prioriteit geeft.

Allereerst is het van belang tijd en ruimte te faciliteren. Doordat er financiële middelen vrijkwamen kon Agnetha één dag per week werken aan haar opleiding en taaltaken op school. Zo kon ze bijvoorbeeld deelnemen aan een bovenschools taal-leesnetwerk. Toen dat later minder werd, is ze meer in haar eigen tijd doen. Agnetha vond het belangrijk dat het de verandering die in gang was gezet, voortgezet werd en zocht mogelijkheden binnen de beschikbare uren om dat te doen. Waar die ruimte er is, wordt die opgezocht. “Daar zijn we gezamenlijk verantwoordelijk voor”, aldus Marijke. “Soms door als directeur zelf voor de klas te gaan en coördinatoren bijvoorbeeld tijd te geven als dat nodig is. Of door LIO’ers, leraarondersteuners of de intern begeleider”.

Daarnaast is het stimuleren van collectief leren en samenwerken aan heldere doelen met draagvlak in het team een belangrijke voorwaarde voor het creëren van een verbetercultuur. Intern begeleider Marscha vertelt dat er eerst helemaal geen sprake was van een lerende cultuur. “We zijn echt gaan groeien als team na het inspectierapport. Dit hebben we gedaan deels vanuit de kennis die uit de taalopleiding kwam en ook op basis van onze intuïtie.” Het effect daarvan was zichtbaar in de motivatie en het professioneel handelen van het lerarenteam. “We kregen vertrouwen dat we met elkaar kunnen leren en kwaliteiten van elkaar benutten.” Ook Marsha bracht kennis die ze leerde tijdens haar ib-opleiding de school in.

Ten slotte is het van belang heldere doelen te hebben. Marijke: “We zagen dat samen leren nodig was om het team de juiste kant op te krijgen. Door voor focus te kiezen en aan gezamenlijke doelen te werken werd de weg helder: waar werken we aan en hoe werken we daaraan?”. Dit was een van de grote veranderingen voor het lerarenteam. “Voorheen was er weinig samenwerking en werkte iedereen op z’n eigen manier.” Al ging deze verandering niet zonder slag of stoot. “Niet iedereen was gewend om het onderwijs met elkaar af te stemmen en met een duidelijke focus aan gezamenlijke doelen te werken. Dit heeft consequenties gehad voor de samenstelling van het team omdat daardoor collega’s zijn vertrokken maar ook juist nieuwe collega’s gekomen zijn.”

Meerdere kartrekkers

Sinds Agnetha is begonnen aan haar opleiding tot taalcoördinator en het taalbeleid richting geeft, zijn er meer kartrekkers in de school voor andere vakken. Zo zijn er nu meerdere leraren op de Trimaran verantwoordelijk voor een (vak)onderdeel binnen de school. Een voorbeeld van de gedeelde verantwoordelijkheid is dat het hele team meeschrijft aan het jaarplan. Marijke: “Om de onderwijskwaliteit te borgen moet iedereen daar z’n aandeel in hebben.”

Agnetha is zichtbaar trots op wat ze samen met haar collega’s heeft bereikt op de Timaran. “Het professioneel handelen van het hele team is enorm versterkt. Daarbij is het erg motiverend voor het hele team als je gezien en gehoord wordt als je samen zoiets aanpakt”.