Mondelinge taalvaardigheid stimuleren: hoe doe je dat?

Wie goed leert spreken en luisteren, heeft daar zijn hele leven profijt van. Deze vaardigheden helpen om nieuwe dingen te leren, samen te werken en contacten te onderhouden. De basis hiervoor ontstaat vroeg, al voor kinderen naar school gaan. Ze hebben van nature de behoefte om contact te maken. In een stimulerende omgeving ontwikkelen kinderen in korte tijd de eerste vaardigheden om te communiceren (Stoep et al., 2017). Stoep, J., Dood, C., & van der Windt, N. (2017). Taalontwikkeling in de kinderopvang. Bureau Kwaliteit Kinderopvang.

Zo’n goede start werpt tijdens de hele schooltijd zijn vruchten af. Kinderen die aan het begin van de basisschool sterk zijn in mondelinge taal, lezen later vaak ook beter – ook in het voortgezet onderwijs (Suggate et al., 2018). Suggate, S., Schaughency, E., McAnally, H., & Reese, E. (2018). From infancy to adolescence: The longitudinal links between vocabulary, early literacy skills, oral narrative, and reading comprehension. Cognitive Development, 47, 82-95. https://doi.org/10.1016/j.cogdev.2018.04.005
 Mondelinge taal hangt bovendien nauw samen met lezen en schrijven: de verschillende vaardigheden beïnvloeden en versterken elkaar (Dickinson et al., 2019). Dickinson, D. K., Nesbitt, K. T., & Hofer, K. G. (2019). Effects of language on initial reading: Direct and indirect associations between code and language from preschool to first grade. Early Childhood Research Quarterly, 49, 122-137. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2019.04.005
 In dit artikel lees je hoe je de mondelinge taal van leerlingen kunt versterken, met praktische tips voor in de klas.

Oefening mondelinge taalvaardigheid van belang in po én vo

Naarmate leerlingen ouder worden, krijgt mondelinge taal meestal minder aandacht in het onderwijs. In groep 1-2 oefenen kleuters nog veel met spreken en luisteren. In dagelijkse kringgesprekken bijvoorbeeld, waarin leerkrachten hen stimuleren om verhalen te vertellen. Vanaf groep 3 verschuift de gerichte aandacht voor mondelinge taal naar de achtergrond. Lezen en schrijven komen dan centraal te staan (Inspectie van het Onderwijs, 2019). Inspectie van het Onderwijs (2019). Peil.Mondelinge taalvaardigheid. Einde basisonderwijs 2016 – 2017. Inspectie van het Onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/onderwijsinspectie/documenten/rapporten/2019/03/28/peil.mondelinge-taalvaardigheid/peil.mondelinge+taalvaardigheid.pdf
 Ook in het voortgezet onderwijs krijgt mondelinge taal minder gewicht dan andere taalvaardigheden, zoals lezen (Bonset & Braaksma, 2008). Bonset, H. & Braaksma, M. (2008). Het schoolvak Nederlands opnieuw onderzocht: Een inventarisatie van onderzoek van 1997 tot en met 2007. SLO.

Door in de midden- en bovenbouw van de basisschool gericht te werken aan spreken en luisteren, kun je er als leraar voor zorgen dat leerlingen deze vaardigheden beter ontwikkelen. Ook in het voortgezet onderwijs zijn er veel kansen om dit te stimuleren, bijvoorbeeld door spreken en luisteren te verbinden met lees- en schrijfactiviteiten. Dat kan in de lessen Nederlands, maar ook bij andere vakken (Van der Leeuw et al., 2017). Van der Leeuw, B., Meestringa, T., van Silfhout, G., Smit, J., Hoogeveen, M., Prenger, J., Langberg, M., & Jansma, N. (2017). Nederlands: Vakspecifieke trendanalyse 2017. SLO.

Interactie als rode draad

Hoe je het ook aanpakt als leraar, voor een goede ontwikkeling van mondelinge taal is het belangrijk dat leerlingen interactie hebben met hun omgeving (Davis & Bedore, 2013). Davis, B., & Bedore, L. (2013). An emergence approach to speech acquisition. Psychology Press.
 In (groeps)gesprekken bijvoorbeeld, waarin leerlingen samen een onderwerp bespreken, zien hoe ze van beurt kunnen wisselen en leren om de intenties van de ander in te schatten. Zo versterken ze hun gehele taalvaardigheid (Damhuis & Litjens, 2007; Damhuis, R. & Litjens, P. (2007). Mondelinge communicatie. Drie werkwijzen voor mondelinge taalontwikkeling. Expertisecentrum Nederlands.
 Damhuis, 2020). Damhuis, R. (2020). Taaldenkgesprekken – wat en waarom? (deel 1). https://didactieknederlands.nl/handboek/2020/01/taaldenkgesprekken-wat-en-waarom-deel-1/
 Daarom komt interactie steeds terug op deze themapagina.

Probeer er ook voor te zorgen dat spreken en luisteren zo vaak mogelijk aan bod komen, voor een langere periode. Denk bijvoorbeeld aan interactief voorlezen, woordenschat, doelgerichte gesprekken voeren over relevante onderwerpen of gelezen teksten. Het liefst drie keer per week, of meer. En laat je aanpak aansluiten bij de thema’s die spelen in de klas. Zo werk je effectief aan leerresultaten (Education Endowment Foundation, 2019). Education Endowment Foundation. (2019). Oral language interventions. https://educationendowmentfoundation.org.uk/education-evidence/teaching-learning-toolkit/oral-language-interventions

Wat is van belang voor gericht mondeling taalonderwijs?

Op basis van de (inter)nationale literatuur is het volgende belangrijk voor mondeling taalonderwijs (zie Figuur 1):

• Zorg voor een veilig spreekklimaat en rijke taalleeromgeving
• Integreer mondelinge taalvaardigheid met andere taaldomeinen en zaakvakken
• Geef gerichte instructie, oefening en feedback
• Volg en evalueer mondelinge taalvaardigheid
• Differentieer waar nodig

Zorg voor een veilig spreekklimaat en een rijke taalleeromgeving

Allereerst is het belangrijk dat leerlingen zich veilig voelen om zich te uiten: een voorwaarde voor mondelinge taalontwikkeling (Scheltinga, 2022; Scheltinga, F. (2022). Mondelinge Taalvaardigheid: luisteren, spreken en gesprekken. NRO.
 Duerings et al., 2019). Duerings, J., Bruggink, M., van Druenen, M., & Strating, H. (2019). Honderduit! Handreiking voor doelgericht en creatief werken aan mondelinge taalvaardigheid. Expertisecentrum Nederlands.
 Er moet sprake zijn van vertrouwen en respect in de klas, zodat iedereen zich durft uit te spreken. Ook een rijke taalleeromgeving is belangrijk, met een sterk taalaanbod en opdrachten in een betekenisvolle context. De tips hieronder kunnen je hierbij helpen.

Werk met routines en duidelijke verwachtingen. Routines dragen bij aan een veilig gevoel in de klas. Wanneer leerlingen weten wat er van hen wordt verwacht en hoe activiteiten verlopen, zullen zij sneller actief meedoen met gesprekken (Duerings et al., 2019). Duerings, J., Bruggink, M., van Druenen, M., & Strating, H. (2019). Honderduit! Handreiking voor doelgericht en creatief werken aan mondelinge taalvaardigheid. Expertisecentrum Nederlands.
 Maak gespreksregels expliciet, zoals: elkaar laten uitpraten, bij het onderwerp blijven, fouten mogen maken en respectvol reageren op elkaar. Dit helpt leerlingen om van beurt te wisselen en hun spreektijd doelgericht in te zetten.

Zet stimulerende werkvormen in. Laat leerlingen in duo’s of kleine groepjes met elkaar in gesprek gaan om de spreekdrempel te verlagen. In kleinere groepen voelen leerlingen zich vaak meer op hun gemak en durven ze zich sneller te uiten. Door leerlingen complimenten te geven als zij het woord nemen, kun je hun motivatie en zelfvertrouwen vergroten (Duerings et al., 2019). Duerings, J., Bruggink, M., van Druenen, M., & Strating, H. (2019). Honderduit! Handreiking voor doelgericht en creatief werken aan mondelinge taalvaardigheid. Expertisecentrum Nederlands.
 Ook non-verbale signalen, zoals knikken, laten zien dat je luistert en dat je de bijdrage serieus neemt.

Zorg voor een sterk taalaanbod op het juiste niveau. Als leraar fungeer je continu als taalmodel. Leerlingen nemen waar hoe je je woorden kiest, een gesprek begint, het op gang houdt en afrondt. En hoe je iets uitlegt of een vraag stelt. Het zijn belangrijke voorbeelden waarmee leerlingen hun eigen taalvaardigheden kunnen ontwikkelen (Damhuis & Litjens, 2007). Damhuis, R. & Litjens, P. (2007). Mondelinge communicatie. Drie werkwijzen voor mondelinge taalontwikkeling. Expertisecentrum Nederlands.
 Zorg ervoor dat het taalaanbod in de klas sterk is en op het juiste niveau (Law et al., 2017). Law, J., Charlton, J., Dockrell, J., Gascoigne, M., McKean, C., & Theakston, A. (2017). Early language development: Needs, provision and intervention for preschool children from socio-economically disadvantaged backgrounds. Education Endowment Foundation.
 Dat betekent bijvoorbeeld dat je onbekende of moeilijke woorden niet vermijdt, maar juist gebruikt en uitlegt. Doe daarnaast bewust voor hoe je reflecteert op je eigen mondelinge taal en hoe je zinnen vervolgens bijstelt, aanvult of corrigeert. Door bijvoorbeeld hardop te controleren of je boodschap aan de klas is overgekomen – zoals tijdens je instructie – laat je leerlingen zien hoe zij dat zelf ook kunnen doen. Zo worden zij zich bewuster van hun taalgebruik (Damhuis & Litjens, 2007). Damhuis, R. & Litjens, P. (2007). Mondelinge communicatie. Drie werkwijzen voor mondelinge taalontwikkeling. Expertisecentrum Nederlands.

Creëer een rijke taalleeromgeving. Een betekenisvolle, authentieke context motiveert leerlingen om te oefenen met spreken en luisteren (Hadley et al., 2020): Hadley, E. B., Newman, K. M., & Mock, J. (2020). Setting the stage for TALK: Strategies for encouraging language‐building conversations. The Reading Teacher, 74(1), 39-48. https://doi.org/10.1002/trtr.1900
 situaties uit het dagelijks leven, die ze zelf tegen komen. Kies daarom onderwerpen en thema’s die aansluiten bij de interesses van de leerlingen en die uitdagend zijn. En gebruik bijvoorbeeld concrete materialen om opdrachten authentieker te maken. Dit wekt de nieuwsgierigheid van leerlingen en stimuleert spontane gesprekken.

Gebruik rijke teksten voor meer interactie. Rijke teksten Definitie Lezen in het po: "Een rijke tekst is een authentieke, aansprekende tekst met veelzijdig en gevarieerd taalgebruik, afkomstig van een vakkundige schrijver, die de leerling uitnodigt tot nadenken, beleven en betekenis geven. De inhoud is verhelderend, origineel en/of gelaagd, en maakt het leggen van betekenisvolle verbanden binnen en tussen teksten mogelijk. De tekst helpt de leerling bij het leren over en begrijpen van zichzelf en de wereld, en draagt bij aan de uitbreiding van diens talige repertoire.  

Rijke teksten zijn te vinden in goede verhalende kinderboeken, gedichten, kranten- of tijdschriftartikelen en (andere) webteksten."
Lezen in het po  inspireren leerlingen om verdiepende gesprekken te voeren. In de onderbouw van het primair onderwijs kun je bijvoorbeeld thematische prentenboeken interactief voorlezen. Dat draagt sterk bij aan de woordenschat en de vertelvaardigheden (Lever & Sénéchal, 2011). Lever, R., & Sénéchal, M. (2011). Discussing stories: On how a dialogic reading intervention improves kindergartners’ oral narrative construction. Journal of Experimental Child Psychology, 108(1), 1-24. https://www.doi.org/10.1016/j.jecp.2010.07.002
 Ook in de bovenbouw en in het voortgezet onderwijs kun je rijke teksten gebruiken voor allerlei mondelinge vervolgactiviteiten, zoals debatten of filosofische gesprekken voeren over actuele thema’s.

Integreer mondelinge taalvaardigheid met andere taaldomeinen en zaakvakken

Mondelinge vaardigheden staan nauw in verbinding met andere taalvaardigheden, zoals lezen en schrijven (Roth et al., 2002; Roth, F. P., Speece, D. L., & Cooper, D. H. (2002). A longitudinal analysis of the connection between oral language and early reading. The Journal of Educational Research, 95(5), 259-272. https://doi.org/10.1080/00220670209596600
 Shiel et al., 2012). Shiel, G., Cregan, Á., McGough, A., & Archer, P. (2012). Oral language in early childhood and primary education (3-8 years). National Council for Curriculum and Assessment.
 Je kunt ze dan ook op een natuurlijke manier met elkaar verweven (Bristow Evans, 2018). Bristow Evans, M. (2018). The integration of reading, writing, speaking, and listening skills in the middle school social studies classroom [Dissertatie Utah State University]. https://doi.org/10.26076/6e59-0067
 Denk bijvoorbeeld aan gesprekken voeren over gelezen teksten, samen brainstormen over een schrijfopdracht of een presentatie geven over een gemaakt werkstuk. 

Daarnaast kun je spreken en luisteren integreren met de zaakvakken. Aardrijkskunde of geschiedenis zorgen bijvoorbeeld voor een betekenisvolle, stimulerende context waarin leerlingen talige vaardigheden ontwikkelen terwijl ze vakkennis opdoen. (Inter)nationaal onderzoek laat zien dat een geïntegreerde aanpak, met aandacht voor taal bij natuur, techniek en wiskunde, effectief is voor de leerprestaties bij spreken en luisteren (Wilschut & Pijls, 2018; Wilschut, A., & Pijls, M. (2018). Effecten van vakkenintegratie: Een literatuurstudie. Hogeschool van Amsterdam, Kenniscentrum Onderwijs en Opvoeding.
 Duke et al., 2016; Duke, N., Halvorsen, A.-L., & Strachan, S. (2016). Project-based learning not just for STEM anymore. Phi Delta Kappan, 98, 14-19. https://doi.org/10.1177/0031721716666047
 Bradbury, 2014). Bradbury, L. (2014). Linking science and language arts: A review of the literature which compares integrated versus non-integrated approaches. Journal of Science Teacher Education, 25(4), 465-488. https://doi.org/10.1007/s10972-013-9368-6

Er zijn verschillende manieren om taal en zaakvakken te integreren. Daarbij vormen de concepten uit de zaakvakken het uitgangspunt voor de taalleeractiviteiten (Kennisrotonde, 2019). Kennisrotonde (2019). Draagt thematisch onderwijs bij aan het behalen van het gewenste taalbeheersingsniveau van leerlingen in groep 4-8 op de domeinen woordenschat, schrijven, spreken, luisteren en taalbeschouwing? (KR.539). https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/thematisch-taalonderwijs
 Thematisch onderwijs of een geïntegreerd curriculum is een brede vorm, waarbij scholen meerdere vakken binnen één overkoepelend thema aanbieden. Bij smallere vormen combineren leraren taalvaardigheden met kennisrijke vakken, zoals taalgericht vakonderwijs (Bradbury, 2014; Bradbury, L. (2014). Linking science and language arts: A review of the literature which compares integrated versus non-integrated approaches. Journal of Science Teacher Education, 25(4), 465-488. https://doi.org/10.1007/s10972-013-9368-6
 Hajer & Meestringa, 2015). Hajer, M. & Meestringa, T. (2015). Handboek taalgericht vakonderwijs. Coutinho.

De volgende tips kunnen je helpen om mondelinge taal te integreren met taaldomeinen en zaakvakthema’s:

Gebruik leerlijnen en tussendoelen. Taalmethodes houden vaak onvoldoende rekening met het feit dat luisteren, spreken en gesprekken voeren zich in samenhang ontwikkelen. En dat spreken en luisteren nauw verweven zijn met andere taalvaardigheden (Prenger & Damhuis, 2016). Prenger, J. & Damhuis, R. (2016). Mondelinge taalvaardigheid in het basisonderwijs. Domeinbeschrijving ten behoeve van peilingsonderzoek. SLO.
 Als leraar kun je daarom leerlijnen of leerstoflijnen gebruiken. Deze helpen om je onderwijs geïntegreerd vorm te geven en passende materialen te kiezen, of die nou uit de methode komen of niet. Leerlijnen beschrijven globaal hoe een leerling van een beginniveau naar een eindniveau komt, zoals een referentieniveau of een kerndoel. Tussendoelen markeren belangrijke ontwikkelstappen. Hiermee kun je de ontwikkeling van een leerling beter volgen.

Voer betekenisvolle gesprekken door integratie van zaakvakken of thematisch werken.  Zo voeren leerlingen niet een gesprek “om te oefenen met een gesprek”, maar interviewen ze hun oma over een onderwerp uit de geschiedenisles, houden ze een debat om vervolgens “Tweede Kamerverkiezingen” te houden op school, of leggen ze een biologieconcept aan elkaar uit.

Lees ook
Themapagina over Taal in andere leergebieden

Lees ook
Themapagina over Aandacht voor taal in zaakvak- en beroepsonderwijs

Geef gerichte instructie, oefening en feedback

Op school oefenen leerlingen de hele dag door met mondelinge taal. Ze luisteren naar uitleg, beantwoorden vragen en overleggen met elkaar. Hierdoor ontwikkelen ze hun mondelinge taalvaardigheid (Van der Beek et al., 2015). Van der Beek, A., Hoogeveen, M., & Prenger, J. (2015). Leerstoflijnen mondelinge taalvaardigheid beschreven: Uitwerking van het referentiekader Nederlandse taal voor het onderwijs in mondelinge taalvaardigheid op de basisschool. SLO.
 Maar ze hebben naast deze impliciete momenten ook expliciete instructie en oefening nodig, zowel in po als vo (Hadley et al., 2020). Hadley, E. B., Newman, K. M., & Mock, J. (2020). Setting the stage for TALK: Strategies for encouraging language‐building conversations. The Reading Teacher, 74(1), 39-48. https://doi.org/10.1002/trtr.1900
 Hoe je dat kunt aanpakken, lees je hieronder.

Geef expliciete, doelgerichte instructie. Leerlingen hebben doelgerichte instructie, oefening en feedback nodig om alle aspecten van mondelinge taal goed te ontwikkelen en hun eigen vooruitgang te volgen (Scheltinga, 2022). Scheltinga, F. (2022). Mondelinge Taalvaardigheid: luisteren, spreken en gesprekken. NRO.
 Doelgerichte instructie betekent dat je als leraar elk luister-, spreek-, of gespreksdoel expliciet benoemt. Laat je instructie aansluiten op dit doel. Daarnaast is het belangrijk om bij opdrachten duidelijke criteria te geven, zodat leerlingen daar later op kunnen reflecteren (Wurth et al., 2019). Wurth, A., Tigelaar, D. E., Hulshof, H., de Jong, J., & Admiraal, W. (2019). Key elements of L1-oral language teaching and learning in secondary education. A literature review. L1-Educational Studies in Language and Literature, 19, 1-23. https://doi.org/10.17239/L1ESLL-2019.19.01.15
 Denk bijvoorbeeld aan welke inhoud naar voren moet komen of het gebruik van bepaalde soorten vragen. 
Laat in je instructie allerlei typen mondelinge teksten voorbijkomen, zoals een betoog, discussie of overleg. En bespreek daarbij ook de verschillende doelen, zoals overtuigen, informeren en uitwisselen (Scheltinga, 2022). Scheltinga, F. (2022). Mondelinge Taalvaardigheid: luisteren, spreken en gesprekken. NRO.
 Dat kan al vanaf de onderbouw in het primair onderwijs. Je kunt met leerlingen verschillende voorbeelden van spreek- of gesprekstaken bekijken en beluisteren (een voorbeeld van een spreekbeurt, discussie, interview, etc.). Door deze samen te bespreken geef je ze een beter beeld van verschillende typen taken en houvast als ze zelf een taak uitvoeren (Wurth et al., 2019). Wurth, A., Tigelaar, D. E., Hulshof, H., de Jong, J., & Admiraal, W. (2019). Key elements of L1-oral language teaching and learning in secondary education. A literature review. L1-Educational Studies in Language and Literature, 19, 1-23. https://doi.org/10.17239/L1ESLL-2019.19.01.15

Bied verschillende strategieën aan. Net zoals bij andere taalvaardigheden is het bij mondelinge taal effectief om leerlingen strategieën aan te leren. Vooral luisterstrategieën dragen bij aan de ontwikkeling van luistervaardigheden (Bourdeaud’hui et al., 2018). Bourdeaud'hui, H., Aesaert, K., Van Keer, H., & Van Braak, J. (2018). Identifying student and classroom characteristics related to primary school students’ listening skills: A systematic review. Educational Research Review, 25, 86-99. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2018.09.005
 Voorbeelden zijn: vooraf het luisterdoel bepalen, onbekende woorden verduidelijken, mentale beelden vormen, voorspellingen doen en samenvatten. Leerlingen leren deze strategieën niet vanzelf, deze moet je expliciet aanleren (Colognesi, 2023). Colognesi, S. (2023). Listening comprehension is not innate to elementary school students: They need to be taught listening strategies. Education 3-13, 51(2), 262-275. https://doi.org/10.1080/03004279.2021.1963802
  Ook bij spreken en gesprekken voeren helpen strategieën, bijvoorbeeld om een betoog op te bouwen, hoofd- en bijzaken te onderscheiden en heldere zinnen te formuleren (Gijsel & Van Druenen, 2011). Gijsel, M., & van Druenen, M. (2011). Opbrengstgericht werken aan mondelinge taalvaardigheid. Expertisecentrum Nederlands.

Laat leerlingen regelmatig oefenen met spreken en luisteren in kleine én grote groepen. Door leerlingen zowel in het po als het vo regelmatig te laten oefenen met verschillende typen spreek- en gesprekstaken in afwisselende grote en kleine groepen, bevorder je mondelinge taalontwikkeling (Wurth et al., 2019). Wurth, A., Tigelaar, D. E., Hulshof, H., de Jong, J., & Admiraal, W. (2019). Key elements of L1-oral language teaching and learning in secondary education. A literature review. L1-Educational Studies in Language and Literature, 19, 1-23. https://doi.org/10.17239/L1ESLL-2019.19.01.15
 Kies onderwerpen die inhoudelijk uitdagend zijn. En geef leerlingen in gesprekken ruimte om hun ideeën te verwoorden (Van der Veen, 2017). Van der Veen, M. (2017). Dialogic classroom talk in early childhood education [Dissertatie Vrije Universiteit Amsterdam]. https://research.vu.nl/en/publications/dialogic-classroom-talk-in-early-childhood-education-2
 Bij klassikale gesprekken betekent dit dat je als leraar zo min mogelijk aan het woord bent en zorgt voor structuur, focus en verdieping op het onderwerp. Geef waar nodig ondersteuning of directe feedback (Soter et al., 2008). Soter, A. O., Wilkinson, I. A., Murphy, P. K., Rudge, L., Reninger, K., & Edwards, M. (2008). What the discourse tells us: Talk and indicators of high-level comprehension. International Journal of Educational Research, 47(6), 372-391. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2009.01.001
 Dit kan bijvoorbeeld door een verhelderingsvraag te stellen of door een incorrecte uitspraak correct te herhalen.
Leerlingen kunnen ook in kleine groepjes oefenen. Daarin kunnen ze vaker aan het woord komen.

Stimuleer interactie tussen leerlingen. Om de interactie tussen leerlingen onderling en met jou als leraar te stimuleren, kun je verschillende strategieën inzetten (Hadley et al., 2020).  Hadley, E. B., Newman, K. M., & Mock, J. (2020). Setting the stage for TALK: Strategies for encouraging language‐building conversations. The Reading Teacher, 74(1), 39-48. https://doi.org/10.1002/trtr.1900
Een veelgebruikte strategie is het stellen van open, prikkelende vragen. De antwoorden op die vragen nodigen uit tot doordenken en redeneren en leiden tot goede gesprekken (Wasik & Hindman, 2013). Wasik, B. A., & Hindman, A. H. (2013). Realizing the promise of open‐ended questions. The Reading Teacher, 67(4), 302-311. https://doi.org/10.1002/trtr.1218
 Zo til je het gesprek naar een hoger niveau, waarbij leerlingen hogere orde denkvaardigheden inzetten en bijbehorende, complexere cognitieve taalfuncties gebruiken (Soter et al., 2008). Soter, A. O., Wilkinson, I. A., Murphy, P. K., Rudge, L., Reninger, K., & Edwards, M. (2008). What the discourse tells us: Talk and indicators of high-level comprehension. International Journal of Educational Research, 47(6), 372-391. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2009.01.001
 Leerlingen voeren bijvoorbeeld een gesprek over burgerschap, waarbij ze abstracte begrippen bespreken, kritisch nadenken en redeneren met behulp van achtergrondkennis. 

Als leerlingen een vraag beantwoord hebben, is het zaak om het gesprek niet af te sluiten, maar om door te vragen, leerlingen aan te moedigen meer te vertellen of andere leerlingen te betrekken. Ook door even te wachten kun je de taalproductie stimuleren. Laat bijvoorbeeld een stilte vallen van drie seconden (Hadley et al., 2020; Hadley, E. B., Newman, K. M., & Mock, J. (2020). Setting the stage for TALK: Strategies for encouraging language‐building conversations. The Reading Teacher, 74(1), 39-48. https://doi.org/10.1002/trtr.1900
 Wasik & Hindman, 2018). Wasik, B.A., & Hindman, A.H. (2018). Why Wait? The Importance of Wait Time in Developing Young Students’ Language and Vocabulary Skills. The Reading Teacher, 72(3), 369-378. https://doi-org.ru.idm.oclc.org/10.1002/trtr.1730.
 Een andere effectieve strategie is de beurt doorspelen (Willemsen et al., 2020). Willemsen, A., Gosen, M. N., Koole, T., & De Glopper, K. (2020). Teachers’ pass-on practices in whole-class discussions: How teachers return the floor to their students. Classroom Discourse, 11(4), 297-315. https://doi.org/10.1080/19463014.2019.1585890
 Je vraagt dan een andere leerling om te reageren, in plaats van zelf antwoord te geven. Daardoor kan er meer interactie en discussie tussen leerlingen ontstaan. 

Geef effectieve feedback. Leerlingen hebben feedback nodig die aansluit bij het doel van de activiteit die ze uitvoeren (Wurth et al., 2019). Wurth, A., Tigelaar, D. E., Hulshof, H., de Jong, J., & Admiraal, W. (2019). Key elements of L1-oral language teaching and learning in secondary education. A literature review. L1-Educational Studies in Language and Literature, 19, 1-23. https://doi.org/10.17239/L1ESLL-2019.19.01.15
 Effectieve feedback is direct, specifiek en helpt de leerling om zich beter uit te drukken (Spencer & Peterson, 2020). Spencer, T. D., & Petersen, D. B. (2020). Narrative intervention: Principles to practice. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 51(4), 1081-1096. https://doi.org/10.1044/2020_LSHSS-20-00015
 Feedback kan impliciet zijn, bijvoorbeeld door een uitspraak van een leerling correct te herhalen en eventueel uit te breiden: "Ik heb naar de stad gegaan." "O, wanneer ben je naar de stad gegaan?" Feedback kan ook expliciet zijn. Dan richt je je als leraar op de taak zelf (is deze goed uitgevoerd?), op het leerproces (hoe heeft de leerling het aangepakt?) of op het zelfregulerend vermogen van de leerling. Dat gaat over de manier waarop de leerling de taak heeft uitgevoerd, geëvalueerd en bijgestuurd. Vooral met feedback op het proces- en het zelfregulatieniveau kun je leeropbrengsten verhogen (Hattie & Timperley, 2007).  Hattie, J., & Timperley, H. (2007). The power of feedback. *Review of educational research, 77*(1), 81-112. https://doi.org/10.3102/003465430298487

Volg en evalueer mondelinge taalvaardigheid

Het is belangrijk om leerlingen te volgen in hun mondelinge taalontwikkeling (Wurth et al., 2019). Wurth, A., Tigelaar, D. E., Hulshof, H., de Jong, J., & Admiraal, W. (2019). Key elements of L1-oral language teaching and learning in secondary education. A literature review. L1-Educational Studies in Language and Literature, 19, 1-23. https://doi.org/10.17239/L1ESLL-2019.19.01.15
 Dit is niet altijd eenvoudig. Voor mondelinge taalvaardigheid zijn minder methodegebonden of methode-onafhankelijke toetsen beschikbaar dan voor andere taaldomeinen. Bovendien laten spreken en gesprekken voeren zich lastig vangen in een toets. Alleen voor begrijpend luisteren bestaan genormeerde testen. 

Daarnaast geven toetsgegevens geen volledig beeld van de ontwikkeling van de leerling. Vul deze daarom aan met andere bronnen, zoals observaties en zelfevaluaties. Hieronder leggen we uit hoe je deze kunt gebruiken.

Gebruik verschillende objectieve observatie-instrumenten. Je kunt formatieve en summatieve toetsen aanvullen met observaties in de klas. Deze moeten zo objectief mogelijk zijn, dus zonder dat je eigen verwachtingen meespelen. Soms helpt het als een collega of externe observator komt observeren in de klas. Jij kunt je dan als leraar richten op het gesprek met de leerlingen.

Zet zelfevaluaties of peer-evaluaties in. Naast toetsen kun je ook zelfevaluaties of peer-evaluaties inzetten, met name in de bovenbouw van het po en in het vo (Gijsel & van Druenen, 2011). Gijsel, M., & van Druenen, M. (2011). Opbrengstgericht werken aan mondelinge taalvaardigheid. Expertisecentrum Nederlands.
  Dit werkt bijvoorbeeld goed als leerlingen een spreekbeurt of presentatie geven. Ze kijken daarna samen met jou als leraar of met een klasgenoot terug op hun presentatie en bespreken wat goed ging, wat beter kan en hoe zij daaraan kunnen werken. Dit kan gaan over de vorm, zoals het spreektempo of de luisterhouding, of over de inhoud (zoals opbouw en aansluiting bij het publiek). 
Zelfevaluaties vergroten de betrokkenheid van leerlingen bij hun eigen leerproces en maken hen bewuster van de doelen waaraan ze werken (Gijsel & van Druenen, 2011). Gijsel, M., & van Druenen, M. (2011). Opbrengstgericht werken aan mondelinge taalvaardigheid. Expertisecentrum Nederlands.
 Door gegevens uit formatieve en summatieve toetsen, observaties en zelfevaluaties te combineren krijg je een zo volledig mogelijk beeld van de mondelinge taalontwikkeling én van de onderwijsbehoeften van leerlingen.

Differentieer waar nodig

Stem het onderwijs in mondelinge taal af op de verschillende onderwijsbehoeften van leerlingen, net zoals bij andere taaldomeinen (Gijsel & van Druenen, 2011). Gijsel, M., & van Druenen, M. (2011). Opbrengstgericht werken aan mondelinge taalvaardigheid. Expertisecentrum Nederlands.
 Dat hoeft niet per se door ander aanbod. Vooral door ondersteuning intensiever te maken, kun je maatwerk leveren. Houd daarbij rekening met stimulerende en belemmerende factoren bij leerlingen. Onderstaande tabel laat zien hoe je als leraar op verschillende aspecten maatwerk kunt leveren aan taalzwakkere leerlingen.

Zorg voor extra uitdaging en maatwerk. Leerlingen die verder zijn in hun mondelinge taalontwikkeling hebben extra uitdaging nodig (Van der Wilt, 2020). Van der Wilt, F. (2020). Cheeta’s, konijntjes en gazelles. Hoe ondersteun je hoogbegaafden? Jeugd in School en Wereld, 104(5), 12-15.
 Daarbij kun je dezelfde aspecten gebruiken als die in Tabel 1 genoemd worden. Maak taalvaardige leerlingen bijvoorbeeld bewuster van hun persoonlijke doelen, laat ze gesprekken voeren over abstractere onderwerpen, of vanuit een ander perspectief. Verdieping in de gesprekken kun je aanbrengen door open vragen te stellen: “Waarom, hoe of wat als…?” Gebruik hierbij wisselende groepssamenstellingen. Heterogene groepjes dagen leerlingen uit om rekening te houden met hun gesprekspartner; in homogene groepjes kunnen gesprekken op een hoger niveau plaatsvinden (Kennisrotonde, 2017). Kennisrotonde (2017). Wat zijn effecten van een homogene of heterogene groepssamenstelling, ingedeeld o.b.v. behaalde niveaus bij methodetoetsen taal en rekenen, op de ontwikkeling in taal en rekenen van kinderen in groep 3? (KR. 215). https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/groepsdoorbrekend-werken

Geef nieuwkomers ondersteuning waar nodig. Laat leerlingen met een andere moedertaal dan het Nederlands zoveel mogelijk meedoen met activiteiten in de klas. Geef ze daarbij ondersteuning waar nodig (Damhuis & Litjens, 2007). Damhuis, R. & Litjens, P. (2007). Mondelinge communicatie. Drie werkwijzen voor mondelinge taalontwikkeling. Expertisecentrum Nederlands.
 Zo krijgen ze voldoende kansen om te communiceren met klasgenoten. Nieuwkomers gebruiken soms ook gebaren, lichaamstaal en gedeelde talen om hun woorden kracht bij te zetten. Dat helpt hen om Nederlands te leren (Damhuis & Litjens, 2007). Damhuis, R. & Litjens, P. (2007). Mondelinge communicatie. Drie werkwijzen voor mondelinge taalontwikkeling. Expertisecentrum Nederlands.
 Op hun pogingen om contact te maken, krijgen ze reacties van hun omgeving. Daarbij leren ze nieuwe woorden, klanken en zinsconstructies, en merken ze of anderen hen begrijpen. Hoe rijker de feedback vanuit de omgeving is en hoe beter het gesprek verbonden is met de context waarin het plaatsvindt, hoe meer aanknopingspunten er zijn om Nederlands te leren. 

Houd rekening met belemmeringen in de communicatie. Wanneer leerlingen belemmeringen of beperkingen in de communicatie ervaren, laten ze vaak compenserend gedrag zien, zoals zich terugtrekken en afsluiten (Stoep et al., 2019). Stoep, J., Gubbels, J., Deckers, S., Radstaake, M., & Prijs, E. (2019). Van verdichting naar verlichting. Leraarcompetenties voor succesvolle communicatie in het po en so. Expertisecentrum Nederlands/Radboud Universiteit.
 Of ze vertonen juist druk gedrag. Bij leerlingen met een Taalontwikkelingsstoornis (TOS) hangen taal, gedrag en emotionele problemen sterk met elkaar samen (Stoep et al., 2019). Stoep, J., Gubbels, J., Deckers, S., Radstaake, M., & Prijs, E. (2019). Van verdichting naar verlichting. Leraarcompetenties voor succesvolle communicatie in het po en so. Expertisecentrum Nederlands/Radboud Universiteit.
 Compenserend gedrag interpreteren we in het onderwijs soms als storend, terwijl het eigenlijk een signaal is van een onderliggend communicatieprobleem. Kijk als leraar daarom niet alleen naar het gedrag, maar vooral naar de oorzaak ervan.

Past deze aanpak bij jouw school?

Wil je weten of deze aanpak een goede keuze is voor jouw leerlingen en school? Bekijk in de aanpak Mondelinge taalvaardigheid wat er bekend is over de tijdsinvestering, de kosten en de wetenschappelijke onderbouwing. Kijk ook eens wat we weten over andere aanpakken. Combineer de inzichten uit de Toolkit Leren en Lesgeven met jouw vakkennis en schoolcontext om weloverwogen keuzes te maken.