De klas uit

In dit artikel behandelen we enkele vormen van buitenschools leren en de effecten daarvan. We hebben die ingedeeld naar de mate waarin ze verbonden zijn met school. Voor we deze verschillende vormen van buitenschools leren bespreken, belichten we eerst in algemene zin de positieve effecten van buiten de klas leren.

Wat is buitenschools leren?

In dit overzicht sluiten we aan bij de definitie van buitenschools leren van de Britse onderwijskundige Alan Price. Price (2019) Price, A. (2019). Using Outdoor Learning to Augment Social and Emotional Learning (SEL) Skills in Young People with Social, Emotional and Behavioural Difficulties (SEBD). Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 19(4), 315-328. https://doi.org/10.1080/14729679.2018.1548362
 onderscheidt de volgende kenmerken van buitenschools leren:

• Het vindt voornamelijk buiten het klaslokaal plaats;
• Het heeft een sterke nadruk op samenwerking met anderen;
• Het richt zich op praktische activiteiten.

Deze vorm van leren biedt mogelijkheden om te leren ‘over jezelf, anderen en je (natuurlijke) omgeving’ (Veen et al., 2021). Veen, E. J., Pijpker, R. & Hassink, J. (2021). Understanding Educational Care Farms as Outdoor Learning Interventions for Children who Have Dropped out of School in The Netherlands. Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 23(3), 323-339. https://doi.org/10.1080/14729679.2021.2011340
 Verhelderend daarbij is het verschil tussen ‘zinvol’ en ‘betekenisvol’ leren (Doornenbal, 2018). Doornenbal, J. (2018). Wat is buitenschools leren? Kinderen leren niet alleen van leraren. Zorg primair (2), 6-9.
 Zinvol betekent hier: zinnig vanuit het oogpunt van school en maatschappij, bijvoorbeeld gericht op het behalen van een examen of op leerdoelen uit het curriculum. Betekenisvol is juist zinnig vanuit het oogpunt van de leerling zelf, bijvoorbeeld door aan te sluiten bij interesses van de leerling. Bij buitenschools leren ligt de nadruk vaak op het tweede: het is betekenisvol voor de leerling zelf, vaak meer dan bij binnenschools leren.

We richten ons voornamelijk op wat Elffers et al. (2021) Elffers, L., Jansen, D., Kienhuis, W., Van Leeuwen, L., Fukkink, R. G., Helms, R., Van Driel, K., Timmerman, G., Fix, M., Lecina, N., & Lusse, M. (2021). Aanvullend onderwijs in Nederland: Een verkennend beeld uit onderzoek en handvatten van en voor de praktijk. NWA.
 ’verrijkend aanvullend onderwijs’ noemen: het is verrijkend ten opzichte van het reguliere curriculum. Verder is buitenschools leren intentioneel: er wordt bewust een leerervaring gecreëerd. Het gaat dus niet om leren dat min of meer per ongeluk plaatsvindt, bijvoorbeeld als een leerling zich met een hobby bezighoudt.

Buitenschools leren kan allerlei vormen aannemen, afhankelijk van het doel en de mate van verbinding met de school. Ook zomerscholen vallen bijvoorbeeld onder deze definitie.

Positieve effecten van buitenschools leren

De winst bij buitenschools leren lijkt vooral te liggen op sociaal-emotioneel vlak, leert de onderzoeksliteratuur. Het kan bijvoorbeeld het enthousiasme bij leerlingen voor school en leren (weer) aanwakkeren. Of het groepsgevoel binnen een klas versterken. Een ‘werkzaam ingrediënt’ dat we hierbij vaak tegenkomen is dat de leerling, anders dan in een klassikale onderwijssituatie, bij buitenschools leren zélf aan zet is. Leerlingen ervaren meer keuze- en handelingsvrijheid, en leren zo meer verantwoordelijkheid te nemen. 

Verder zijn er sterke aanwijzingen dat buitenschools leren óók op schoolprestaties (slagingspercentages, cijfers op standaardtoetsen) positieve effecten kan hebben. Dat blijkt uit twee systematische overzichtsartikelen op basis van meer dan tweehonderd onderzoeken onder duizenden leerlingen, in verschillende contexten (Kuo et al., 2022; Kuo, M., Barnes, M, Jordan, C. (2022). Do Experiences With Nature Promote Learning? Converging Evidence of a Cause-and-Effect Relationship. In: Jucker & Von Au (red.),  High-Quality Outdoor Learning: Evidence-based Education Outside the Classroom for Children, Teachers and Society, 47-66. Springer Nature.
 Mann et al., 2022). Mann, J., Gray, T., Truong, S., Brymer, E., Passy, R., Ho, S., Sahlberg, P., Ward, K., Bentsen, P., Curry, C. (2022). Getting out of the Classroom and Into Nature: A Systematic Review of Nature-specific Outdoor Learning on School Children's Learning and Development. Frontiers in Public Health, 10, 1-12. https://doi.org/10.3389/fpubh.2022.877058
 Vooral als leerlingen in aanraking komen met de natuur zien de onderzoekers positieve effecten. De claim dat hierbij sprake is van een oorzakelijk verband is aannemelijk, door de experimentele opzet van een aantal studies, het ‘doseringseffect’ (hoe meer natuur, des te groter het effect) en door controle voor achtergrondvariabelen. 

Verklaringen hiervoor kunnen we onderbrengen in twee groepen (Kuo et al., 2022). Kuo, M., Barnes, M, Jordan, C. (2022). Do Experiences With Nature Promote Learning? Converging Evidence of a Cause-and-Effect Relationship. In: Jucker & Von Au (red.),  High-Quality Outdoor Learning: Evidence-based Education Outside the Classroom for Children, Teachers and Society, 47-66. Springer Nature.
 Enerzijds zorgt een natuurlijke omgeving bij de leerlingen zelf voor een betere concentratie, minder stress, meer zelfdiscipline, meer betrokkenheid en meer fysieke activiteit. Anderzijds biedt de buitenschoolse context van het leren meer rust, is de sfeer coöperatiever en is er sprake van meer autonomie bij leerlingen dan in het klaslokaal.

Programma’s die worden verrijkt met een buitenschoolse component kunnen daardoor helpen om achterstanden bij leerlingen te bestrijden. Volgens Elffers et al. (2021) Elffers, L., Jansen, D., Kienhuis, W., Van Leeuwen, L., Fukkink, R. G., Helms, R., Van Driel, K., Timmerman, G., Fix, M., Lecina, N., & Lusse, M. (2021). Aanvullend onderwijs in Nederland: Een verkennend beeld uit onderzoek en handvatten van en voor de praktijk. NWA.
 hebben zulke verrijkende programma’s een positief effect op het toekomstperspectief en de talentontwikkeling van leerlingen. Op individueel niveau kunnen ze leiden tot betere kansen, bijvoorbeeld doordat ze leerlingen in een betere uitgangspositie voor een succesvolle schoolloopbaan plaatsen (Mesman et al., 2021). Mesman, J., Volman, J. & Florussen, M. (red.) (2021). Gelijke kansen voor een diverse jeugd; resultaten van drie jaar onderzoek. Hogeschool van Amsterdam.
 

Let wel: zulke positieve effecten kúnnen optreden, afhankelijk van de uitvoering en de context van de programma’s. Een belangrijke rode draad in het onderzoek naar buitenschools leren is: hoe beter de verbinding is tussen buitenschools en ‘binnenschools’ leren, des te groter de kans op een (blijvend) positief effect. De literatuurstudie van Ummels et al. (2021) Ummels, M., Gelauff, M., Van Joolingen, W., Knippls, M. C. (2021). Reviewstudie 'mens en natuur'; een literatuurstudie naar succesfactoren t.a.v. natuur- en techniekonderwijs in het primair onderwijs. Universiteit Utrecht/NRO/Inspectie van het onderwijs.
 over natuur en techniek in het primair onderwijs zegt hierover: ‘Een veldexcursie of buitenactiviteit moet dus niet een op zichzelf staande activiteit zijn, maar ingebed worden in het onderwijs door middel van voorbereidende en reflecterende activiteiten in de klas.’ Brits onderzoek laat zien dat de effecten van een buitenschoolse 'avontuurlijke' leerervaring alleen blijvend zijn als de overdracht van die leerervaring naar de schoolomgeving van tevoren goed is doordacht (Willis & Reaney-Wood, 2026). Willis, B. & Reaney-Wood, S. (2026). Flourishing through adventure learning: A (semi)cautionary tale. British Educational Research Journal, 00, 1–28. https://doi.org/10.1002/berj.70246

Positieve effecten op ‘binnenschoolse’ leerdoelen kunnen verder alleen optreden als sprake is van een goede wisselwerking tussen de leerlingen, de leraar en de omgeving (Neville et al., 2022). Neville, I. A., Petrass, L. A., Francis, B. (2023). Cross Disciplinary Teaching: A Pedagogical Model to Support Teachers in the Development and Implementation of Outdoor Learning Opportunities. Journal of Outdoor and Environmental Education, 26(1), 1-21. http://doi.org/10.1007/s42322-022-00109-x
 Van belang is dat het buitenleren een meeslepende ervaring (immersive experience) is, dat de leeractiviteit doelbewust verschillende zintuigen bij de leerling aanspreekt, en dat leraren steeds gespitst zijn op leermogelijkheden.

Dat is niet altijd makkelijk te realiseren, maar wel de moeite waard, aldus onderzoeker Rochelle Helms: ‘Uit onderzoek blijkt dat het van belang is om continuïteit en afstemming te borgen tussen de verschillende leefwerelden van kinderen. Hiermee wordt bijgedragen aan de schoolbetrokkenheid, interesseontwikkeling en motivatie van leerlingen.’ (aangehaald in Elffers et al., 2021). Elffers, L., Jansen, D., Kienhuis, W., Van Leeuwen, L., Fukkink, R. G., Helms, R., Van Driel, K., Timmerman, G., Fix, M., Lecina, N., & Lusse, M. (2021). Aanvullend onderwijs in Nederland: Een verkennend beeld uit onderzoek en handvatten van en voor de praktijk. NWA.

Bij verschillende, hierna genoemde voorbeelden van buitenschools leren staan ook mogelijke positieve effecten genoemd. 

Buiten de klas, maar in het curriculum 

Als eerste bespreken we vormen van buitenschools leren die plaatsvinden buiten het klaslokaal, maar die bedoeld zijn om een ‘binnenschools’ leerdoel te realiseren. Hierbij kun je denken aan educatieve, al dan niet meerdaagse excursies. Wanneer zijn deze vormen van buitenschools leren succesvol, in termen van leeropbrengsten én bredere positieve effecten op leerlingen? 

Primair onderwijs: leren op het schoolplein

In het primair onderwijs kan buiten leren positieve leeropbrengsten hebben. Zo is in Florida onderzocht welke effecten regelmatig leren op het schoolplein heeft op leerlingen in ongeveer groep 6-8 bij natuur en techniek (Martin, 2003). Martin, S. C. (2003). The Influence of Outdoor Schoolyard Experiences on Students’ Environmental Knowledge, Attitudes, Behaviors, and Comfort Levels. Journal of Elementary Science Education, 15(2), 51-63. http://doi.org/10.1007/BF03173843
 Twee klassen kregen regelmatig buiten les, twee andere klassen van dezelfde leerjaren aan dezelfde basisschool niet. De buitenlessen leidden tot meer kennis over de natuur en een positievere houding, vooral bij de iets oudere leerlingen. Een belangrijke factor daarbij was de leraar, en diens enthousiasme voor deze manier van leren. 

Nederlands onderzoek naar het gebruik van ‘groene schoolpleinen’ laat zien dat een groen(er) schoolplein het ‘buitenschools leren’ letterlijk heel dichtbij haalt (Van Dijk-Wesselius et al., 2020). Van Dijk-Wesselius, J. E., Van den Berg, A. E., Maas, J. & Hovinga, D.  (2020). Green Schoolyards as Outdoor Learning Environments: Barriers and Solutions as Experienced by Primary School Teachers. Frontiers in Psychology, 10. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.02919
 Dat ondervangt praktische problemen bij de organisatie van excursies. Maar het groene schoolplein integreren in het leren gaat niet vanzelf. De onderzoekers zagen drempels, zoals de onbekendheid met de mogelijkheden en een vrees voor gebrek aan structuur en controleverlies omdat leerlingen over een groter gebied uitwaaieren. Deze drempels zijn met creativiteit, teamwork, onderlinge inspiratie en vertrouwen in leerlingen te slechten.

Een internationale literatuurstudie over groene schoolpleinen in het primair onderwijs laat zien dat nog onvoldoende duidelijk is welke elementen van zo’n groen schoolplein welke positieve leeropbrengsten opleveren (Falzon & Conrad, 2024). Falzon, D. & Conrad, E. (2024). Designing Primary School Grounds for Nature-based Learning: A Review of the Evidence. Journal of Outdoor and Environmental Education, 27(3), 437-468. http://doi.org/10.1007/s42322-023-00142-4

Voortgezet onderwijs: buiten leren bij verschillende vakken

Volgens een literatuurstudie naar de inzet van ‘buiten leren’ bij het vak aardrijkskunde lijken de volgende factoren te kunnen zorgen voor positieve leeropbrengsten (Oost et al., 2011): Oost, K., De Vries, B. & Van der Schee, J. A. (2011). Enquiry-driven Fieldwork as a Rich and Powerful Teaching Strategy-School Practices in Secondary Geography Education in The Netherlands. International Research in Geographical and Environmental Education, 20 (4), 309-325. http://doi.org/10.1080/10382046.2011.619808

• Het buiten leren is leerling-gecentreerd en prikkelt de nieuwsgierigheid;
• Het is geïntegreerd in klas en curriculum, verbonden met andere leeractiviteiten;
• Het cognitieve en affectieve/sociale domein zijn in balans.

Die laatste factor betrekt op twee manieren de ‘hele leerling’ in het leren. Leerlingen werken vaak samen (sociale component) en het leren vindt vaak fysiek buiten plaats, waarbij het hele lichaam meer betrokken is dan bij leren in het klaslokaal. Een meerderheid van Nederlandse aardrijkskundeleraren zet buiten leren of veldwerk in als methode, maar aan de hierboven genoemde succesfactoren voldoen de activiteiten zelden (Oost et al., 2011). Oost, K., De Vries, B. & Van der Schee, J. A. (2011). Enquiry-driven Fieldwork as a Rich and Powerful Teaching Strategy-School Practices in Secondary Geography Education in The Netherlands. International Research in Geographical and Environmental Education, 20 (4), 309-325. http://doi.org/10.1080/10382046.2011.619808
 

Ook voor andere vakken biedt buiten leren mogelijkheden die het klaslokaal niet heeft. Het meeste leren gebeurt nog steeds in de klas, maar de buiten-factor stimuleert vooral het coöperatief leren: leerlingen leren ook van elkaar, en meer dan in de klas ligt de nadruk op interpersoonlijke vaardigheden (casestudy van Fägerstam & Grothérus, 2018). Fägerstam, E. & Grothérus, A.  (2018). Secondary School Students’ Experience of Outdoor Learning: A Swedish Case Study. Education, 138(4), 378-392.
 Dat sluit aan bij de derde factor: evenwicht tussen het cognitieve en sociale domein.

Udeskole: naar buiten voor Bildung

De Scandinavische landen kennen al geruime tijd de Udeskole (buitenschool). Udeskole is een vorm van buitenschools leren in een reguliere school, binnen het curriculum, in de natuur óf een stedelijke omgeving. Het gaat niet om incidentele activiteiten, maar om structureel een dag per één à twee weken, over een periode van maanden tot jaren. De Udeskole richten zich op leerlingen van 7 tot 16 jaar (die in Scandinavische landen doorgaans bij elkaar op school zitten), en omvatten dus de leeftijdsgroepen van zowel het primair als voortgezet onderwijs. 

De Udeskole-methodiek leent zich volgens leraren naast vakinhoud voor meer algemene Bildung, bijvoorbeeld vaardigheden als kritisch denken en zelfstandigheid aanleren (Barfod & Mygind, 2022). Barfod, K. & Mygind, E. (2022). Udeskole - Regular Teaching Outside the Classroom. In: Jucker & Von Au (red.), High-Quality Outdoor Learning: Evidence-based Education Outside the Classroom for Children, Teachers and Society, 287-297. Springer Nature.
 Leraren zien drie aanvullende voordelen van deze manier van buitenschools leren in de context van het curriculum:

1. Het maakt het leren betekenisvoller, rijker en minder abstract voor de leerlingen. Hier is een verbinding te leggen met onderzoekend leren (inquiry based learning).
2. Er ontstaan betere sociale relaties tussen leerlingen en tussen leraar en leerlingen. Er is minder verstorend gedrag dan bij de binnenschoolse lessen.
3. Leraren versterken hun eigen professionele handelen en de breedte van het leraarschap. Udeskole spreekt hun vaardigheden aan om leerdoelen te stellen, lessen te ontwerpen om deze doelen te bereiken en om te gaan met onverwachte omstandigheden. Zij ervaren meer professionele uitdaging dan bij het soms als knellend ervaren binnenschoolse lesgeven, waarbij leerdoelen en toetsing meer gestandaardiseerd zijn.

Op afstand van het curriculum 

Een tweede vorm van buitenschools leren zijn activiteiten die niet direct een specifiek leerdoel dienen, maar die wel worden georganiseerd door de school.

De buitenlucht in met de jongste groep kinderen

Voor de jongste groep kinderen biedt leren in de buitenlucht potentiële voordelen, concluderen Kiviranta et al. (2024) Kiviranta, L., Lindfors, E., Rönkkö, M. L., Luukka, E. (2024). Outdoor learning in early childhood education: exploring benefits and challenges. Educational Research, 66(1), 102-119. https://doi.org/10.1080/00131881.2023.2285762
 op basis van twintig studies in de leeftijdsgroep van voor- en vroegschoolse educatie. Die liggen vooral op het terrein van divers en ‘multimodaal’ leren, dat verschillende informatiekanalen en zintuigen tegelijk aanspreekt. Het blijkt vaak wel nodig om leraren te ondersteunen zodat zij goede multimodale leerervaringen ontwerpen. Ärlemalm-Hagsér & Waters-Davies (2025) Ärlemalm-Hagsér, E., & Waters-Davies, J. (2025). Looking Back, Looking Forward: Themes and Trends in Research Into Outdoor Play and Learning. In: Wart, Gessiou & Waters-Davies (red.), Exploring the Pedagogy of Learning and Playing Outdoors; questions of purpose and intention, 11-29. Taylor & Francis.
 benadrukken in hun meta-analyse dat leren in de buitenlucht voor de jongste groep kinderen niet zonder meer een wondermiddel is. Om dit tot een succes te maken moet de sociale context worden meegenomen; ook de jongste kinderen moeten voldoende mogelijkheden krijgen om zelf keuzes te maken en risico’s te nemen bij buiten spelen en leren.

Bredeschoolactiviteiten

Buitenschools leren kan een plek hebben in een brede school zoals Nederland die kent sinds de jaren 90. Aanvankelijk opgezet om achterstanden tegen te gaan, zijn brede scholen nu een algemener fenomeen. Het onderzoek dat er is laat geen eenduidig effect op de leerprestaties zien van ‘verbreding’ van de school. Evenmin konden onderzoekers vaststellen dat bredeschoolactiviteiten ervoor zorgen dat leerlingen beter in hun vel zitten. Achterstandsleerlingen die veel meedoen aan bredeschoolactiviteiten laten wel een snellere sociaal-emotionele ontwikkeling zien, in hun omgang met medeleerlingen en de leerkracht (Kruiter et al., 2013). Kruiter, J., Fettelaar, D., Beekhoven, S. et al. (2013). De brede school in een veranderend tijdsgewricht; uitkomsten landelijke effectmeting 2009-2013. Oberon, ITS, Sardes.

Stedelijke leeromgeving: de leerling geeft zelf richting aan het leren 

Hennekes en De Vries (2012) Hennekes, M., & De Vries, B. (2010). De klas op drift in een stedelijke omgeving: Buitenschoolse leerarrangementen ontwerpen met leerlingen vmbo. Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.
 onderzochten op een Arnhemse vmbo-school de mogelijkheden van een ‘stedelijke leeromgeving’, waarin leven en leren van vmbo’ers meer in elkaar overlopen. Leerlingen formuleerden een leervraag en de school zocht er een professional bij, bijvoorbeeld rond muziek, schrijven of beeldende kunst. Vervolgens gingen de leerlingen met hun vraag aan de slag, met als positief gevolg dat leerlingen ruimte ervoeren om hun leren zelf richting te geven. 

Volgens de onderzoekers is de essentie dat leerlingen, door hun eigen leerervaring centraal te stellen, plezier hebben en houden in school en leren (Hennekens & De Vries, 2012). Hennekes, M., & De Vries, B. (2010). De klas op drift in een stedelijke omgeving: Buitenschoolse leerarrangementen ontwerpen met leerlingen vmbo. Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.
 ‘Buitenschools leren is vormend en stijgt daarmee uit boven concrete leerstof van de vakken. Onder andere het ontwikkelen van zelfstandigheid, taalvermogen, de sociaal-emotionele competentie, en het leren maken van keuzes staan centraal.’ Voor een blijvende impact is het volgens de onderzoekers nodig dat buitenschools leren vraaggestuurd is, gericht op ‘zelfverantwoordelijke zelfbepaling’ van leerlingen, en dat ze daarin met elkaar groeien. 

Avonturen op afstand van de school: leerondersteunende effecten

In Angelsaksische landen is outdoor adventure education (OAE) meer ingeburgerd dan in Nederland. Je kunt hierbij denken aan survival-achtige activiteiten, die een sterk beroep doen op de vindingrijkheid, het fysiek uithoudingsvermogen en de samenwerking binnen een groep. Kunnen dit soort ‘avontuurlijke’ ervaringen een gunstig effect hebben op het leren binnen de school? Daar zijn aanwijzingen voor gevonden in de studie van Richmond et al. (2017). Richmond, D., Sibthorp, J., Gookin, J., Annarella, S. & Ferri, S. (2017). Complementing Classroom Learning Through Outdoor Adventure Education: Out-of-School-Time Experiences that Make a Difference. Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 18(1), 36-52. http://doi.org/10.1080/14729679.2017.1324313
 Zij onderzochten de verbinding tussen OAE en het reguliere onderwijs op een (vo-)meisjesschool in Los Angeles. De onderzoekers stelden de volgende positieve ervaringen met OAE bij leerlingen vast: 

• Het stimuleert de verbondenheid van leerlingen met elkaar;
• Het helpt leerlingen om een (realistisch) zelfbeeld te ontwikkelen;
• Het vergroot de persoonlijke effectiviteit van leerlingen. 

Aspecten van OAE die deze positieve effecten kunnen veroorzaken:

• Leerlingen nemen zelf beslissingen;
• Leerlingen ervaren persoonlijke en gedeelde uitdagingen;
• Leerlingen zijn onafhankelijk in een nieuwe omgeving;
• Er zijn momenten van reflectie, coaching en mentoring ingebouwd.

De school kan vervolgens voortbouwen op de positieve uitkomsten door het geleerde in lessen te integreren, door mogelijkheden aan te grijpen om ermee te oefenen, en door een ‘cultuur gericht op groei’: een uitdagende omgeving die de ontwikkeling van leiderschapsvaardigheden stimuleert.

Het London Challenge-programme

Er zijn ook vormen van buitenschools leren die elementen van vakexcursies combineren met meer ‘avontuurlijke’ elementen. Een voorbeeld hiervan is het London Challenge-programme, een scala aan veldwerk-leeractiviteiten in het curriculum voor leerlingen van 11 tot 14 jaar, vooral afkomstig uit de armere delen van Londen. Alle activiteiten hebben de vorm van meerdaagse excursies met overnachtingen. 

Amos & Reiss (2012) Amos, R. & Reiss, M. (2012). The Benefits of Residential Fieldwork for School Science: Insights From a Five-year Initiative for Inner-city Students in The UK. International Journal of Science Education, 34(4), 485-511. http://doi.org/10.1080/09500693.2011.585476
 onderzochten de effecten van dit programma. Het onderzoek werd uitgevoerd onder ruim 2.700 leerlingen, ruim 800 ouders/verzorgers en 70 leraren van 46 scholen. De belangrijkste uitkomst: dit soort programma’s weet de vaardigheden rond samenwerking en interpersoonlijke relaties aantoonbaar te versterken. Sommige leerlingen lieten daarnaast gedragsverbetering zien. Aanwijzingen voor leeropbrengsten in cognitieve zin waren meer anekdotisch: de ervaringen maakten op de deelnemende leerlingen vaak veel indruk, waardoor ze bepaalde vakinhoud beter leken te onthouden. Leerlingen uit sociaal achtergestelde groepen en hun leraren waren enthousiast over de combinatie van fysieke activiteiten, ‘avontuur’ en ervaringen in de ‘echte wereld’. Het biedt manieren van leren over natuur en techniek die in de stedelijke context normaal niet gebruikelijk zijn.

De uitkomsten sluiten aan bij de bevindingen over de Udeskole in de vorige paragraaf. Bovendien vonden de onderzoekers aanwijzingen dat juist een gecombineerde ‘avontuur/vak’-excursie positieve gevolgen kan hebben voor de houding van leerlingen uit lagere socio-economische groepen tegenover school en leren. Dit kan voortijdig schoolverlaten voorkomen.

Buiten het curriculum

De derde vorm van buitenschools leren zijn activiteiten die losstaan van de school. Hierbij kan het gaan om naschoolse activiteiten of om programma’s als alternatief voor school.

Buitenschoolse programma’s voor kansarme jongeren

Op grotere afstand van de school staan programma’s die zich richten op jongeren in achterstandssituaties. Ook hier vindt buitenschools leren op allerlei manieren plaats. Door deel te nemen aan ‘constructieve’, naschoolse activiteiten blijkt deze groep adolescenten (bovenbouw vo) meer betrokken bij school en valt ze minder vaak uit (Eccles & Templeton, 2002). Eccles, J. S., & Templeton, J. (2002). Extracurricular and Other After-School Activities for Youth. Review of Research in Education, 26(1), 113-180. http://doi.org/10.3102/0091732X026001113

McLaughlin (2001) McLaughlin, M. W. (2001). Community counts. Educational Leadership, 58(7), 14-18.
 deed in de VS een omvangrijke studie (120 programma’s in 34 steden, meer dan 1000 interviews, gedurende 10 jaar) naar succesvolle programma’s voor stedelijke jeugd. Ze omschrijft succes daarbij als het doorbereken van de negatieve spiraal in de kansarme wijken, waardoor deze jongeren meer bereiken dan zijzelf en de maatschappij zouden verwachten. Hoewel de programma’s sterk uiteenlopen in vormgeving (soorten activiteiten, wie het organiseert, frequentie, etc.), hebben succesvolle programma’s deze drie kenmerken gemeen:

1. Ze zijn gericht op de jongeren zelf. Denk hierbij aan een waaier met activiteiten waaraan jongeren op allerlei niveaus konden deelnemen. De jongeren hebben daarbij zélf een stem.
2. Ze zijn gericht op kennis(verwerving). De inhoud van de programma’s is betekenisvol (gericht op een specifiek leergebied), de instructie is van hoge kwaliteit en er is een variatie aan leraren. Jongeren kunnen ook bijvoorbeeld van elkaar leren.
3. Ze zijn gericht op beoordeling. Er zijn specifieke momenten van feedback en presentatie, bijvoorbeeld het ‘vieren’ van meer artistieke activiteiten (uitvoeringen). In de feedback ligt de nadruk op persoonlijk leren/groei, meer dan op vergelijken en competitie/concurrentie.

Het overzichtsartikel van Eccles & Templeton (2002) Eccles, J. S., & Templeton, J. (2002). Extracurricular and Other After-School Activities for Youth. Review of Research in Education, 26(1), 113-180. http://doi.org/10.3102/0091732X026001113
 noemt voorwaarden die deze positieve resultaten mogelijk maken, onder meer:

• Zorg voor voldoende waarborgen voor fysieke en psychologische veiligheid;
• Geef structuur en supervisie, passend bij de leeftijd en ontwikkelingsfase;
• Goede (inclusieve) sociale netwerken en structuren;
• Stel positieve sociale gedragsnormen;
• Creëer doelbewust leerervaringen rond vaardigheden om te slagen op school en in werksituaties;
• Geef de jongeren kansen om een verschil te maken, om te ervaren wat leiderschap is en te ervaren dat ze ‘ertoe doen’.

Avontuur in de buitenlucht: meetbare persoonlijke groei

Hierboven is al aangestipt dat Outdoor Adventure Education (OAE) het leren kan ondersteunen. Zijn er bredere effecten te verwachten van deze specifieke ervaringen? Ja, concluderen Hattie et al. (1997) Hattie, J., Marsh, H. W., Neill, J. T., & Richards, G. E. (1997). Adventure Education and Outward Bound: Out-of-Class Experiences That Make a Lasting Difference. Review of Educational Research, 67(1), 43-87. https://doi.org/10.3102/00346543067001043
, op basis van een groot aantal (96) studies naar onder andere de Amerikaanse en Australische Outward Bound-programma’s, die zich richten op jeugd én volwassenen. De effecten blijken, aansluitend bij de al aangehaalde studies, vooral sociaal-emotioneel, op het terrein van persoonlijke groei. Het grootste positieve effect is gevonden op het brede terrein van zelfbeheersing: een groei in onafhankelijkheid, zelfvertrouwen, assertiviteit, en ‘interne locus of control’ (het gevoel dat je zelf een verschil kunt maken i.p.v. dat dingen je overkomen).

Een recente herhaling van dit onderzoek heeft dit effect bevestigd (Mateer et al., 2023). Mateer, T. J, Pighetti, J., Taff, B. D.,  Allison, P. (2023). Outward Bound and Outdoor Adventure Education: A Scoping Review, 1995-2019. Annales Kinesiologiae, 13(2). http://doi.org/10.35469/ak.2022.368
 Jongere literatuur op dit vlak kent meer variatie in landen en culturen, wat de conclusie sterker maakt. De leraar blijkt cruciaal voor de kwaliteit van de activiteiten. In aansluiting hierop concluderen Down et al. (2024) Down, M. J. A., Picknoll, D., Edwards, T., Farringdon, F.,Hoyne, G., Piggott, B., Murphy, M. C.(2024). Outdoor Adventure Education for Adolescent Social and Emotional Wellbeing: A Systematic Review and Meta-analysis. Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 1-30. http://doi.org/10.1080/14729679.2024.2386350
 dat OAE positieve effecten heeft op de eigenwaarde, veerkracht en sociale verbondenheid van deelnemers.

Lees ook
Overzicht over buitenschools avontuurlijk leren

Sharp et al. (2007) Sharp, C., Chamberlain, T., Morrison, J., & Filmer-Sankey, C. (2007). Playing for Success: An Evaluation of its Long Term Impact. Research Report RR844, National Foundation for Education Research.
 deden grootschalig onderzoek naar de langetermijneffecten van het programma Playing for Success. PfS bleek geen garantie voor betere schoolprestaties op de langere termijn. De onderzoekers vonden enkele aanwijzingen voor een lichte verbetering op cognitief gebied bij de groep kinderen van 13-14 jaar. Verder bleek PfS enigszins te werken voor de kinderen met de laagste schoolprestaties voordat ze aan PfS deelnamen.

PfS is dus geen wondermiddel. Wel geeft het kwetsbare jongeren onder voorwaarden een nieuwe kans. Uit interviews met de negen succesvolste PfS-centra destilleerden de onderzoekers de volgende succesfactoren:

• Continue aandacht voor de kwaliteit van het programma zelf;
• Een doorlopende, goede verbinding van PfS met de partnerscholen die leerlingen aanmelden (voor, tijdens en na het programma);
• Een goede ‘overdracht’ van het geleerde bij PfS.

In Nederland rapporteren de deelnemers aan PfS positieve effecten in het sociaal-emotionele domein (Oberon, 2015; Oberon (2015). Playing for Success: resultaten sociaal-emotionele ontwikkeling 2013/14 en 2014/15. Oberon.
 De Meere & Hamdi, 2014). De Meere, F. & Hamdi, A. (2014). Analyse maatschappelijk rendement Playing for Success. Ecorys/Verwey Jonker Instituut.
 Effecten op de schoolprestaties zijn in Nederland voor zover bekend niet wetenschappelijk onderzocht.

In plaats van school: vervangend buitenschools leren als effectieve time-out

Als laatste vorm is buitenschools leren in plaats van de schoolsetting denkbaar. In Nederland kan dat bijvoorbeeld in zorgboerderijen, voor jongeren tussen 9 en 19 jaar zonder diploma. Zij verblijven meestal een half tot twee jaar in een zorgboerderij, waarbij ze de boerderij dagelijks of enkele dagen per week bezoeken. De nadruk ligt daarbij op zorg, de aandacht voor kennisoverdracht is beperkt. Ongeveer de helft van deze jongeren keert daarna terug naar school, de andere helft heeft na het verblijf meer baat bij een therapeutische invulling of dagbesteding.

Hassink et al. (2024) Hassink, J., Veerman, J. W., De Meyer, R, Binsbergen, M. van, Wesselink, R. (2024). Iedereen binnenboord door de inzet van de groene leeromgeving: Onderzoek naar onderwijszorgboerderijen voor leerlingen die op school zijn uitgevallen. Wageningen Plant Research rapport WPR-1305.
 deden onderzoek onder 56 schooluitvallers, vaak met problemen op meerdere gebieden. Daaruit bleek dat deze groep in een zorgboerderij vooruitgang boekt op executieve functies (volgehouden aandacht, emotieregulatie en timemanagement) en op sociaal-emotioneel functioneren. Hierdoor kan de meerderheid na een verblijf op de zorgboerderij uitstromen naar een vorm van onderwijs. Succesfactoren zijn de niet-schoolse omgeving en de pedagogisch-didactische aanpak met veel individuele aandacht. Veen et al. (2021) Veen, E. J., Pijpker, R. & Hassink, J. (2021). Understanding Educational Care Farms as Outdoor Learning Interventions for Children who Have Dropped out of School in The Netherlands. Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 23(3), 323-339. https://doi.org/10.1080/14729679.2021.2011340
 noemen daarnaast de rust en het gevoel geaccepteerd te zijn.

Past deze aanpak bij jouw school?

Wil je weten of deze aanpak een goede keuze is voor jouw leerlingen en school? Bekijk binnen het thema buiten de klas leren de aanpak Buitenschools avontuurlijk leren. Hier lees je meer over de tijdsinvestering, de kosten en de wetenschappelijke onderbouwing van deze aanpak. Kijk ook eens wat we weten over andere aanpakken. Combineer de inzichten uit de Toolkit Leren en Lesgeven met jouw vakkennis en schoolcontext om weloverwogen keuzes te maken.

Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.