Samenwerken met ouders aan de ontwikkeling van het kind

In dit artikel bespreken we wat uit de wetenschappelijke literatuur bekend is over hoe ouders  Met ouders bedoelen we ook andere verzorgers van het kind en eventueel een ander volwassen familielid. Met leraren verwijzen we naar groepsleerkrachten in het basisonderwijs en mentoren in het voortgezet onderwijs.
hun kind kunnen ondersteunen en hoe scholen de samenwerking met ouders kunnen vormgeven op klas- en schoolniveau. We geven daarbij extra informatie voor scholen waarbij de verschillen tussen school en thuis groter zijn, omdat het opbouwen van samenwerkingsrelaties in die situaties meer drempels kent (Ilias, 2022; Ilias, M. (2022). At home in school. Supporting home-based parental involvement and educational partnerships. PhD thesis. Vrije Universiteit. https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/156778622/M+A+H++Ili%C3%A1s+-+thesis.pdf
 Lusse, 2013; Lusse, M. (2013). Een kwestie van vertrouwen. Een ontwerpgericht onderzoek naar het verbeteren van het contact met ouders in het ‘grootstedelijke’ vmbo als bijdrage aan preventie van schooluitval. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/contentassets/8cdae1e402e14f07aab205373994df49/een-kwestie-van-vertrouwen---mariette-lusse.pdf
 Van der Pluijm, 2020). Van der Pluijm, M. (2020) At home in language. Design and evaluation of a partnership program for teachers with lower-educated parents in support of their young children’s language development. {Doctoral dissertation]. Open Universiteit en Hogeschool Rotterdam. https://www.josephkessels.com/sites/default/files/2020-11/DEF%20Thesis%20Martine%20van%20der%20Pluijm%202020_07_09.pdf
 Eerst lees je over het belang van gedeelde zorg. Verder staan drie vragen in de tekst centraal: 

• Thuis: hoe geven ouders thuis vorm aan de ondersteuning van hun kind?
• Klas: hoe kunnen leraren met ouders samenwerken?
• School: welke extra steun kan school - buiten de klas - aan ouders bieden? 

Gedeelde zorg

Het gezin vormt de eerste en belangrijkste leefwereld voor een kind. Vanaf het moment dat kinderen naar school gaan, delen ouders en school de zorg voor de ontwikkeling van het kind (Bronfenbrenner, 1979). Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: experiments by nature and design. Harvard University Press.https://khoerulanwarbk.wordpress.com/wp-content/uploads/2015/08/urie_bronfenbrenner_the_ecology_of_human_developbokos-z1.pdf
 Kinderen gedijen beter als de leefwerelden thuis en op school goed op elkaar aansluiten (Epstein et al., 2018). Epstein, J.L., Sanders, M.G., Simon, B.S., Salinas, K.C., Jansorn, N.R.& Van Voorhis, F. L. (2018). School, family and community partnerships. Your handbook for action. Corwin. https://www.govinfo.gov/content/pkg/ERIC-ED467082/pdf/ERIC-ED467082.pdf
 Om kinderen goed te kunnen ondersteunen is het daarom van belang dat ouders en leraren zicht hebben op wat het kind op school en thuis meemaakt en leert. Daarvoor moeten ze met elkaar afstemmen over de begeleiding die zij het kind bieden (Lusse, 2019; Lusse, M. (2019). School en thuis. Succesfactoren voor het verbinden van twee leefwerelden. Uitgeverij Pica.
 Van der Pluijm, 2020). Van der Pluijm, M. (2020) At home in language. Design and evaluation of a partnership program for teachers with lower-educated parents in support of their young children’s language development. {Doctoral dissertation]. Open Universiteit en Hogeschool Rotterdam. https://www.josephkessels.com/sites/default/files/2020-11/DEF%20Thesis%20Martine%20van%20der%20Pluijm%202020_07_09.pdf

Omdat leraren onderwijs geven aan kinderen, bestaat de neiging om in het contact met ouders de schoolse ontwikkeling van kinderen centraal te zetten. Hierdoor spelen scholen minder in op de belangrijke informele rol die ouders thuis spelen in de ontwikkeling van hun kind (Bakker et al., 2013; Bakker, J., Denessen, E., Dennissen, M. & Oolbekkink-Marchand, H. (2013). Leraren en ouderbetrokkenheid. Een reviewstudie naar de effectiviteit van ouderbetrokkenheid en de rol die leraren daarbij kunnen vervullen. Radboud Universiteit. https://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/121840
 Castro et al., 2015; Castro, M., Exposito-Casas, E., Lopez-Martin, E., Lizasoain, L., Navarro-Asencio, E. & Gaviria, J. J. (2015) ‘Parental involvement on student academic achievement: A meta-analysis’, Educational Research Review, 14(2), 33–46. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2015.01.002
 Jeynes, 2012). Jeynes, W. (2012). A meta-analysis of the efficacy of different types on parental involvement programs for urban education. Urban Education, 47(4), 706-742. https://doi.org/10.1177/0042085912445643
 Alle ouders, ongeacht hun opleidingsniveau, etniciteit en sociaal-economische achtergrond, kunnen thuis bijdragen aan het schoolsucces van hun kind (Desforges & Abouchaar, 2003). Desforges, C. & Abouchar, A. (2003). The impact of parental involvement, parental support and family education on pupil achievements and adjustment: A literature review. Department for Education and Skills. https://dera.ioe.ac.uk/id/eprint/6305
 

Sommige ouders weten echter niet goed wat ze kunnen doen om hun kind te ondersteunen of hebben onvoldoende vertrouwen dat ze daartoe in staat zijn (Hoover-Dempsey & Sandler, 2005). Hoover-Dempsey, K.V. & Sandler, H.W. (2005). Final performance report for OERI Grant 3 R305T010673. The social context of parental involvement: a path to enhanced achievement. Vanderbilt University.
 Hierdoor kan een mismatch ontstaan tussen verwachtingen van leraren en ouders, vooral als er verschillen zijn in (sociaal-economische) achtergronden, cultuur en taalgebruik (Vinopal, 2018). Vinopal, K. (2018). Understanding individual and organizational level representation: The case of parental involvement in schools. Journal of Public Administration Research and Theory, 28(1), 1-15. https://doi.org/10.1093/jopart/mux036
 Het is belangrijk dat leraren deze verschillen niet definiëren als tekorten van ouders, maar deze ouders faciliteren voor hun rol (Groff & De Wit, 2022; Groff, C. & De Wit, M. (2022). Wat werkt in het betrekken van laagopgeleide NT1 en NT2 ouders bij de ontluikende geletterdheid van hun kinderen? Kohnstamm Instituut. https://kohnstamminstituut.nl/wp-content/uploads/2023/01/1098-Wat-werkt-in-het-betrekken-van-laagopgeleide-NT1-en-NT2-ouders.pdf
 Manz et al., 2010; Manz, P. H., Hughes, C., Barnabas, E., Bracaliello, C., & Ginsburg-Block, M. (2010). A descriptive review and meta-analysis of family-based emergent literacy interventions: To what extent is the research applicable to low-income, ethnic-minority or linguistically-diverse young children? Early ChildhoodResearch Quarterly, 25(4), 409-431. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2010.03.002
 Willemse et al., 2015). Willemse, T.M., Vloeberghs, L., De Bruïne, E.J. & Van Eynde, S. (2015). Preparing teachers for family-school partnerships: a Dutch and Belgian perspective. Teaching Education, 27(2), 212-228. https://doi.org/10.1080/10476210.2015.1069264
 Zo kan de samenwerking met ouders bijdragen aan het bevorderen van gelijke onderwijskansen (OECD, 2012; OECD (2012). Equity and Quality in Education: Supporting Disadvantaged Students and Schools. OECD Publishing. http://dx.doi.org/10.1787/9789264130852-en
 Van Wetten & De Wolf, 2020).  Van Wetten, S. & De Wolf, I. (2020). Ieder kind een kans! Interventies voor gelijke kansen in het basisonderwijs. Education Lab Netherlands. rapport-ieder-kind-een-kans.pdf

Thuis: hoe geven ouders thuis vorm aan de ondersteuning van hun kind?

We bespreken welke ondersteuning van ouders bijdraagt aan de ontwikkeling van het kind in het onderwijs. Verder gaan we in op hoe scholen daarop kunnen voortbouwen in de klas en op schoolniveau.

Pedagogische ondersteuning

De basis van de pedagogische ondersteuning die ouders bieden is het tonen van interesse en het bemoedigen van hun kind. Ook zijn realistische verwachtingen belangrijk, zoals inzicht hebben in de capaciteiten van het kind en vertrouwen uitdragen (Bakker et al., 2013; Bakker, J., Denessen, E., Dennissen, M. & Oolbekkink-Marchand, H. (2013). Leraren en ouderbetrokkenheid. Een reviewstudie naar de effectiviteit van ouderbetrokkenheid en de rol die leraren daarbij kunnen vervullen. Radboud Universiteit. https://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/121840
 Driessen, 2021). Driessen, G. (2021) Parental involvement: Types and effects. In: Annual of Sofia University "St. Kliment Ohridski" Faculty of Educational Studies and the Arts Book of Educational Studies, 114. 7-30. https://www.researchgate.net/publication/355035272_Parental_involvement….
 Dit draagt bij aan het zelfvertrouwen van kinderen en daarmee aan het positieve zelfbeeld van het kind en de intrinsieke motivatie om succesvol op school te zijn (Hoover-Demsey & Sandler, 2005). Hoover-Dempsey, K.V. & Sandler, H.W. (2005). Final performance report for OERI Grant 3 R305T010673. The social context of parental involvement: a path to enhanced achievement. Vanderbilt University.

Ondersteuning bij de ontwikkeling van taal en geletterdheid

De basis voor de ontwikkeling van taal en geletterdheid wordt thuis gelegd (Sénéchal & LeFevre, 2014; Sénéchal, M. & LeFevre, J. (2014). Continuity and change in the home literacy environment as predictors of growth in in vocabulary and reading. Child Development, 85(4), 1552-1568. https://doi.org/10.1111/cdev.12222
 Snow, 2021). Snow, P. (2021). SOLAR: The science of language and reading. Child Language Teaching and Therapy, 37(3), 222-233. https://doi.org/10.1177/0265659020947817
 Dat gebeurt vooral tijdens interacties tussen jonge kinderen en hun ouders in hun thuistaal. Ouders stimuleren de taalontwikkeling van hun kind als ze veel met hun kind praten tijdens de alledaagse activiteiten of samen spelen, zingen of voorlezen (Crampton & Hall, 2017; Crampton, A. & Hall, J. (2017). Unpacking socio-economic risks for reading and academic self—concept in primary school: differential effect and the role of the preschool home learning environment. Educational Psychology, 87(3), 365-382. https://doi.org/10.1111/bjep.12154
 Niklas & Schneider, 2013). Niklas, F., & Schneider, W. (2013). Home literacy environment and the beginning of reading and spelling. Contemporary Educational Psychology, 38(1), 40-50. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2012.10.001
 De kwantiteit en de kwaliteit van de taal tijdens die interacties hebben een sterke invloed op de taalvaardigheid. En ze voorspellen in belangrijke mate de ontwikkeling van geletterdheid bij kinderen tijdens hun schooltijd (Anderson et al., 2021; Anderson, N. J., Graham, S. A., Prime, H., Jenkins, J. M., & Madigan, S. (2021). Linking quality and quantity of parental linguistic input to child language skills: A meta-analysis. Child Development, 92(2), 484-501. https://doi.org/10.1111/cdev.13508
 Hart & Risley, 1995; Hart, B., & Risley, T. R. (1995). Meaningful differences in the everyday experience of young American children. Paul H Brookes Publishing.
 Rowe & Snow, 2020). Rowe, M. L., & Snow, C. E. (2020). Analyzing input quality along three dimensions: Interactive, linguistic, and conceptual. Journal of Child Language, 47(1), 5-21. https://doi.org/10.1017/S0305000919000655
 Wel zijn er grote verschillen in de taal die kinderen van huis uit meekrijgen. Kinderen van ouders met minder opleiding en inkomen zijn in het nadeel in vergelijking met kinderen met ouders met meer opleiding en inkomen (Hoff et al., 2024; Hoff, E., Trecca, F., Hojen, A., Laursen, B., & Bleses, D. (2024). Context and education affect the quality of parents’ speech to children. Journal of Applied Developmental Psychology, 91(1), 1-15.https://doi.org/10.1016/j.appdev.2024.101632
 Rowe, 2012). Rowe, M. L. (2012). A longitudinal investigation of the role of quantity and quality of child-directed speech in vocabulary development. Child Development, 83(5), 1762-74. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2012.01805.x

Leerondersteuning

Als ouders thuis leerondersteuning bieden, bevordert dit de prestaties van kinderen op school. Ouders bieden die ondersteuning door te praten over wat hun kind meemaakt en leert op school, of door het kind te helpen de schooldag te structureren (Bakker et al., 2013). Bakker, J., Denessen, E., Dennissen, M. & Oolbekkink-Marchand, H. (2013). Leraren en ouderbetrokkenheid. Een reviewstudie naar de effectiviteit van ouderbetrokkenheid en de rol die leraren daarbij kunnen vervullen. Radboud Universiteit. https://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/121840
 Denk aan huiswerk plannen, op tijd naar school gaan en de juiste spullen meenemen. Helpen bij huiswerk maken kan echter averechts werken (Patall et al., 2008; Patall, E., Cooper, H., & Robinson, (2008). Parent involvement in homework: a research synthesis. Review of Educational Research, 17 (4), 1039-1101. https://doi.org/10.3102/0034654308325185
 Pomerantz et al., 2007). Pomerantz, E.M., Moorman, E.A. & Litwack, S.D. (2007). The How, Whom, and Why of parents' involvement in children's academic lives: more is not always better*. Review of Educational Research*, 77(3), 373-410. https://doi.org/10.3102/003465430305567
 Huiswerk kan bovendien een bron van stress in het gezin worden als ouders hun kinderen te veel controleren in plaats van hun autonomie te ondersteunen (Kenney‐Benson & Pomerantz, 2005). Kenney-Benson, G. A., & Pomerantz, E. M. (2005). The role of mothers’ use of control in children’s perfection-ism: Implications for the development of children’s depressive symptoms. Journal of Personality, 73(1), 23-46. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.2004.00303.x
 Hierdoor vragen kinderen hun ouders minder om hulp en raken ouders thuis en op school minder betrokken (Hoover-Dempsey & Sandler, 2005). Hoover-Dempsey, K.V. & Sandler, H.W. (2005). Final performance report for OERI Grant 3 R305T010673. The social context of parental involvement: a path to enhanced achievement. Vanderbilt University.
 Daarom is het effectiever als ouders belangstelling tonen en hun kinderen aanmoedigen in plaats van hen te controleren (Hill & Tyson, 2009; Hill, N. E. & Tyson, D.F. (2009). Parental involvement in middle school: A meta-analytic assessment of the strategies that promote achievement. Developmental Psychology, 45 (3), 740-763. https://doi.org/10.1037/a0015362
 Jeynes, 2007). Jeynes, W. (2007). The relationship between parental involvement and secondary school student academic achievement: A meta-analysis. Urban Education, 42*(1), 82-110.https://doi.org/10.1177/0042085906293818
 Alle ouders kunnen deze leerondersteuning bieden; ze hoeven daarvoor niet per se de leerstof  te beheersen (Desforges & Abouchaar, 2003). Desforges, C. & Abouchar, A. (2003). The impact of parental involvement, parental support and family education on pupil achievements and adjustment: A literature review. Department for Education and Skills. https://dera.ioe.ac.uk/id/eprint/6305

Schoolloopbaanondersteuning

Schoolloopbaanondersteuning bij keuze- en overgangsmomenten stimuleert motivatie en voorkomt keuzes in de schoolloopbaan die kunnen leiden tot verlies van motivatie, switchen en schooluitval (Allen & Meng, 2010). Allen, J., & Meng, C. M. (2010). Voortijdige schoolverlaters: Aanleiding en gevolgen [School dropout: reasons and consequences] (ROA Reports No. 9). Maastricht University. https://cris.maastrichtuniversity.nl/ws/portalfiles/portal/580238/guid-b931e9a6-e8b9-4e8f-ba9d-9e66f17c1b15-ASSET1.0.pdf
 Daarom is begeleiding bij keuzes voor extra curriculaire activiteiten, stages, profielen en vervolgonderwijs van belang (Lusse, 2013). Lusse, M. (2013). Een kwestie van vertrouwen. Een ontwerpgericht onderzoek naar het verbeteren van het contact met ouders in het ‘grootstedelijke’ vmbo als bijdrage aan preventie van schooluitval. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/contentassets/8cdae1e402e14f07aab205373994df49/een-kwestie-van-vertrouwen---mariette-lusse.pdf
 Kinderen zien hun ouders als belangrijkste raadgever bij dergelijke keuzes  en gebruiken hen graag als een klankbord om hun interesses, kwaliteiten en schoolloopbaankeuzes te bespreken (Klaassen et al., 2011; Klaassen, C., Vreugdenhil, B., & Boonk, L. (2011). Ouders en de loopbaanoriëntatie van hun kinderen. Radboud Universiteit.
 Oomen, 2010; Oomen, A. (2010). Ouders en de loobaan van hun kind. APS.
 Lusse, 2019). Lusse, M. (2019). School en thuis. Succesfactoren voor het verbinden van twee leefwerelden. Uitgeverij Pica.
 

Klas: Hoe kunnen leraren met ouders samenwerken?

Kinderen ontwikkelen zich beter als er verbinding is tussen wat zij leren op school en in de leefwereld thuis (Crosnoe et al., 2010). Crosnoe, R., Leventhal, T., Wirth, R. J., Pierce, K. M. & Pianta, R. C. (2010). Family socioeconomic status and consistent environmental stimulation in early childhood. Child Development, 81(3), 972-987. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01446.x
 Om die reden behoort de samenwerking met ouders tot het primaire proces van scholen (Sheridan et al., 2019). Sheridan, S. M., Knoche, L. L., & White, A. S. (2019). Family-school Partnerships in Early Childhood: Exemplars of Evidence-Based Interventions. In: S. B. Shelton & T. A. Turner-Vorbeck (Eds). The Wiley Handbook of Family, School and Community Relationships in Education. Wiley Blackwell Press. https://doi.org/10.1002/9781119083054.ch9
 Lusse en Van der Pluijm (2023) Lusse, M. & Van der Pluijm, M. (2023). Handvat samenwerken met ouders aan kansengelijkheid voor kinderen. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/onderzoek/projecten-en-publicaties/pub/samenwerken-met-ouders/69ff73fc-8cc1-4f31-b6e0-e28e2ef9cdcf/
 benoemen vijf samenhangende stappen om deze samenwerking in het algemeen vorm te geven, met extra aandacht voor situaties waarin een kloof tussen thuis en school wordt ervaren:

1. De thuisomgeving van alle leerlingen leren kennen;
2. De organisatie van het contact tussen school en ouders op orde hebben;
3. Een wederkerige relatie tussen school en ouders realiseren;
4. Pedagogische samenwerking rond de ontwikkeling van leerlingen realiseren;
5. Ouders in risicosituaties in de samenwerking met school op maat faciliteren.

De eerste drie stappen dragen bij aan de voorwaarden voor samenwerking. Als de basis is gelegd, kunnen leraren en ouders daadwerkelijk samenwerken aan het leren en de ontwikkeling van de kinderen. Dit vind je terug in stap vier en vijf. 

Lees ook
Handvat over samenwerken met ouders aan kansengelijkheid voor kinderen

De thuisomgeving kennen

Leraren kunnen de leefwereld van hun leerlingen thuis leren kennen en een beeld krijgen van de gezinssamenstelling, woonomgeving en bijzonderheden in het gezin. Kennis over de thuisomgeving geeft hen zicht op kennisbronnen van gezinnen – zoals hun thuistaal – en beschermende factoren, zoals een stabiel en hecht gezin, veerkracht, sterk sociaal netwerk en gezondheid. Daarnaast geeft het zicht op mogelijke risicofactoren, zoals het ontbreken van een startkwalificatie, moeite hebben met lezen of een licht verstandelijke beperking hebben. Of dat er sprake is van armoede of ziekte bij ouder of kind. Zo kunnen leraren beter aansluiten bij de mogelijkheden en behoeften van de ouders. En ze weten welke drempels ouders kunnen ervaren op school en mogelijk extra aandacht vragen bij de begeleiding van hun kind (Van der Pluijm, 2020).  Van der Pluijm, M. (2020) At home in language. Design and evaluation of a partnership program for teachers with lower-educated parents in support of their young children’s language development. {Doctoral dissertation]. Open Universiteit en Hogeschool Rotterdam. https://www.josephkessels.com/sites/default/files/2020-11/DEF%20Thesis%20Martine%20van%20der%20Pluijm%202020_07_09.pdf

De organisatie op orde

Het is belangrijk dat leraren werken vanuit een visie die uitnodigt tot samenwerking met alle ouders (Krijnen, 2021; Krijnen, E. (2021). Family literacy in context exploring the compatibility of a family literacy program with children’s homes and schools. [Doctoral Thesis, Erasmus University Rotterdam]. Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR).
 Van der Pluijm, 2020). Van der Pluijm, M. (2020) At home in language. Design and evaluation of a partnership program for teachers with lower-educated parents in support of their young children’s language development. {Doctoral dissertation]. Open Universiteit en Hogeschool Rotterdam. https://www.josephkessels.com/sites/default/files/2020-11/DEF%20Thesis%20Martine%20van%20der%20Pluijm%202020_07_09.pdf
 Ouders die zich uitgenodigd voelen door de leraar, zullen eerder over de drempel stappen (Hoover-Dempsey & Sandler, 2005). Hoover-Dempsey, K.V. & Sandler, H.W. (2005). Final performance report for OERI Grant 3 R305T010673. The social context of parental involvement: a path to enhanced achievement. Vanderbilt University.
 Ouders voelen zich meer welkom als de verwachtingen over hun rol en de momenten waarop hun bijdrage wordt verwacht transparant zijn. Het helpt ouders als er een heldere jaaragenda is, er begrijpelijk en uitnodigend wordt gecommuniceerd en ouders goed worden ontvangen (Lusse, 2013). Lusse, M. (2013). Een kwestie van vertrouwen. Een ontwerpgericht onderzoek naar het verbeteren van het contact met ouders in het ‘grootstedelijke’ vmbo als bijdrage aan preventie van schooluitval. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/contentassets/8cdae1e402e14f07aab205373994df49/een-kwestie-van-vertrouwen---mariette-lusse.pdf
 Leraren en ouders kunnen beter samenwerken als zij gedeelde verwachtingen hebben over contactmomenten, heldere procedures hebben en kunnen voldoen aan de uitvoering daarvan. Het kan helpen als leraren en ouders gemeenschappelijk de inrichting van de samenwerking vormgeven (Ilias, 2022). Ilias, M. (2022). At home in school. Supporting home-based parental involvement and educational partnerships. PhD thesis. Vrije Universiteit. https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/156778622/M+A+H++Ili%C3%A1s+-+thesis.pdf
 

Een samenwerkingsrelatie opbouwen

Goed informeel contact helpt om een samenwerkingsrelatie op te bouwen (Leenders et al., 2019). Leenders, H., de Jong, J., Monfrance, M., & Haelermans, C. (2019). Building strong parent–teacher relationships in primary education: the challenge of two-way communication. Cambridge Journal of Education, 49(4), 519-533.  https://doi.org/10.1080/0305764X.2019.1566442
 Dat geldt ook voor individuele kennismakings- of startgesprekken, op school of bij ouders thuis (Lusse et al., 2019). Lusse, M., Van Schooten, E., Van Schie, L., Notten, T. & Engbersen, G. (2019). School–family Partnership Procedures in Urban Secondary Education. Part B: Implementing and testing alternative procedures. School Community Journal, 29(1), 227-252. http://www.schoolcommunitynetwork.org/SCJ.aspx
 In deze gesprekken staat centraal wat de aandachtspunten in de ontwikkeling van de leerling voor komend schooljaar zijn en welke ondersteuning de leerling daarbij nodig heeft vanuit school en thuis. Het is van belang dat de leraar dit gesprek aan het begin van elk schooljaar voert, en niet pas als er een negatieve aanleiding is. De gesprekken gelden voor de ouders van elke leerling. Onderzoek in het voortgezet onderwijs laat zien dat nagenoeg alle ouders bij dit soort gesprekken aanwezig zijn (Lusse et al., 2019). Lusse, M., Van Schooten, E., Van Schie, L., Notten, T. & Engbersen, G. (2019). School–family Partnership Procedures in Urban Secondary Education. Part B: Implementing and testing alternative procedures. School Community Journal, 29(1), 227-252. http://www.schoolcommunitynetwork.org/SCJ.aspx
 

Een pedagogische samenwerking realiseren

Om een pedagogische samenwerking tussen leraar en ouders te realiseren, zijn er een aantal aandachtspunten. Zo helpt het als in voortgangsgesprekken steeds een concreet plan wordt gemaakt om de leerling een ontwikkelstap te laten zetten. Ook is het van belang dat de contacten van school en ouders stimuleren dat leerling en ouder er thuis over doorpraten. Daarnaast is het goed als de leerlingen zelf een actieve rol hebben bij reguliere contacten met ouders. Leerlingen zullen de aandacht van school en ouders beter waarderen als er positieve aandacht is voor hun ontwikkeling, zij zelf regie hebben en geen uitzondering zijn (Lusse et al., 2019; Lusse, M., Van Schooten, E., Van Schie, L., Notten, T. & Engbersen, G. (2019). School–family Partnership Procedures in Urban Secondary Education. Part B: Implementing and testing alternative procedures. School Community Journal, 29(1), 227-252. http://www.schoolcommunitynetwork.org/SCJ.aspx
 Van der Pluijm, 2020).  Van der Pluijm, M. (2020) At home in language. Design and evaluation of a partnership program for teachers with lower-educated parents in support of their young children’s language development. {Doctoral dissertation]. Open Universiteit en Hogeschool Rotterdam. https://www.josephkessels.com/sites/default/files/2020-11/DEF%20Thesis%20Martine%20van%20der%20Pluijm%202020_07_09.pdf

Een manier om het contact tussen school, ouders én leerling te verstevigen is het voeren van ‘driehoek-gesprekken’. Tijdens deze gesprekken kunnen leerlingen hun eigen sterke en zwakke punten bespreken met ouders en leraren. Daardoor voelen zij zich meer betrokken bij hun ontwikkeling. Dit bevordert hun motivatie en zelfvertrouwen. Juist omdat de drie partijen vaak een verschillend beeld hebben bij de onderlinge relaties, kan het helpen om de drie partijen bij elkaar te brengen (Coleman et al., 1996). Coleman, P., Collinge, J., & Tabin, Y. (1996). Learning together: The Student/Parent/Teacher Triad. School Effectiveness and School Improvement, 7(4), 361 - 382. https://doi.org/10.1080/0924345960070403
 

In deze gesprekken is het belangrijk dat iedereen ruimte krijgt om te spreken. Dat is niet vanzelfsprekend. Uit een evaluatie van driehoekgesprekken op Canadese scholen bleek dat leraren geneigd zijn een dominante rol in te nemen tijdens de gesprekken, terwijl de opzet juist is dat alle drie de partijen gelijkwaardig zijn (Lam & Peake, 1997). Lam, Y. L. J., & Peake, D. (1997). Triad Conference: Is it a More Effective Way of Involving Parents and Students? McGill Journal of Education, 32(3), 249 - 262.

Zie De Gereedschapskist voor beter samenwerken met ouders voor concrete voorbeelden van dit type werkwijzen. 

Ouders extra faciliteren

Sommige leerlingen leven in situaties waarin er meer risico's op hun ontwikkeling kunnen zijn. Dan is het goed als de leraar de ouders van deze leerlingen extra op maat faciliteert.

Bij taal en geletterdheid

Het is belangrijk dat leraren de taalomgeving thuis leren kennen, zoals de thuistaal van het gezin, hun talige interacties en de mogelijke vragen van ouders rondom de taalontwikkeling van hun kind (Van der Pluijm, 2020). Van der Pluijm, M. (2020) At home in language. Design and evaluation of a partnership program for teachers with lower-educated parents in support of their young children’s language development. {Doctoral dissertation]. Open Universiteit en Hogeschool Rotterdam. https://www.josephkessels.com/sites/default/files/2020-11/DEF%20Thesis%20Martine%20van%20der%20Pluijm%202020_07_09.pdf
 Vanuit deze kennis kunnen leraren hun rol in de klas verbinden met de rol van ouders thuis ter bevordering van de taalontwikkeling van kinderen (Snow, 2021; Snow, P. (2021). SOLAR: The science of language and reading. Child Language Teaching and Therapy, 37(3), 222-233. https://doi.org/10.1177/0265659020947817
 Van der Pluijm, 2020). Van der Pluijm, M. (2020) At home in language. Design and evaluation of a partnership program for teachers with lower-educated parents in support of their young children’s language development. {Doctoral dissertation]. Open Universiteit en Hogeschool Rotterdam. https://www.josephkessels.com/sites/default/files/2020-11/DEF%20Thesis%20Martine%20van%20der%20Pluijm%202020_07_09.pdf
 Het helpt als het contact tussen leraar en ouders de interacties in de thuisomgeving ondersteunt, zoals samen praten over school, samen televisie kijken of boodschappen doen. Dit kan bijvoorbeeld tijdens ouder-kindactiviteiten in de groep, waarin het gesprek tussen ouder en kind centraal staat. Wanneer leraren dit soort activiteiten op maat maken voor ouders, kunnen ook ouders met minder voorkennis of die moeite hebben met lezen en schrijven bijdragen aan de taalontwikkeling van hun kind (Fikrat-Wevers et al., 2021; Fikrat-Wevers, S., Steensel, R. van, & Arends, L. (2021). Effects of Family Literacy Programs on the Emergent Literacy Skills of Children from Low-SES Families. A Meta-Analysis. Review of Educational Research, 91(4), 577-613. https://doi.org/10.3102/0034654321998075
 Kurvers & Van Steensel, 2022). Kurvers, J., & Van Steensel, R. (2022). Over de drempels van geletterdheid: laaggeletterde ouders helpen hun jonge kind te ondersteunen. Nederlandse letterkunde, 27(1), 8-24. https://doi.org/10.5117/NEDLET2022.1.002.KURV

Vooral mondelinge praat- en spelactiviteiten in de thuistaal van kinderen en ouders  zijn effectief om alle ouders op een speelse manier bij taalstimulering van hun kinderen te betrekken (Van der Pluijm et al., 2019). Van der Pluijm, M., Van Gelderen, A. & Kessels, J. (2019). Activities and strategies for low-educated parents to promote oral language development of their children. School Community Journal 29(1), 317-362. http://www.schoolcommunitynetwork.org/SCJ.aspx
 Tijdens deze activiteiten in de groep doen ouders en kinderen zelf ervaringen op met interacties en leren ze van de voorbeelden van leraren of andere ouders. Hoewel voorlezen een effectieve manier is om de taalontwikkeling van kinderen te bevorderen, is dit niet altijd haalbaar voor ouders die moeite hebben met lezen (Bus et al., 1995). Bus, A.G., IJzendoorn, M.H. van, & Pellegrini, A.D. (1995) ‘Joint Book Reading Makes for Success in Learning to Read. A Meta-Analysis on Intergenerational Transmission of Literacy’.Review of Educational Research, 65(1), 1-21. https://doi.org/10.3102/00346543065001001
 Leraren kunnen deze ouders stimuleren tot interactie met gebruik van praatplaten (De la Rie, 2018). De la Rie, S. (2018). Effects of family literacy programs. The role of implementation quality. [Doctoral dissertation]. Erasmus University Rotterdam. https://repub.eur.nl/pub/112160/Dissertation-Sanneke-de-la-Rie.pdf
 Ook het gebruik van digitale prentenboeken door ouders kan drempels wegnemen (Fikrat-Wevers et al., 2021).  Fikrat-Wevers, S., Steensel, R. van, & Arends, L. (2021). Effects of Family Literacy Programs on the Emergent Literacy Skills of Children from Low-SES Families. A Meta-Analysis. Review of Educational Research, 91(4), 577-613. https://doi.org/10.3102/0034654321998075

Lees ook
Themapagina over digitale prentenboeken

Leraren kunnen de afstand tussen school en thuis verkleinen door de thuistalen van leerlingen te waarderen en in de klas in te zetten (Agirdag, 2020). Agirdag, O. (2020). Onderwijs in een gekleurde samenleving. (Tiende druk). EPO.
 En andersom door het gebruik van de thuistaal te stimuleren, zodat ouders hun sterkste taal inzetten en daarmee de eerste en tweede taalverwerving van kinderen bevorderen (Cummins, 1992). Cummins, J. (1992). Language proficiency, bilingualism, and academic achievement. In P. A. Richard-Amato & M. A. Snow (Eds.), Multicultural classroom: Readings for content-area teachers (pp. 16-26). Longman Publishing
 

Lees ook
Themapagina over meertaligheid in het onderwijs 

Bij leerondersteuning 

Een manier om ouders van leerlingen in de bovenbouw op een natuurlijke manier te betrekken bij het leren van hun kind is TIPS (Teachers Involve Parents in Schoolwork). Leerlingen krijgen hierbij interactieve thuisopdrachten mee. Deze thuisopdrachten zijn bedoeld om ouders op een toegankelijke manier kennis te laten maken met iets wat hun kind leert op school en dit te verbinden met de leefwereld thuis. Leerlingen hebben hierbij de leiding en ouders hoeven geen schoolkennis te hebben (Epstein et al., 2018; Epstein, J.L., Sanders, M.G., Simon, B.S., Salinas, K.C., Jansorn, N.R.& Van Voorhis, F. L. (2018). School, family and community partnerships. Your handbook for action. Corwin. https://www.govinfo.gov/content/pkg/ERIC-ED467082/pdf/ERIC-ED467082.pdf
 Van Voorhis, 2011). Van Voorhis, F. L. (2011). Costs and benefits of family involvement in homework. Journal of Advanced academics, 22(2), 220-249. https://doi.org/10.1177/1932202X1102200203
 In Nederland loopt een studie met deze thuisopdrachten, waaruit blijkt dat thuisopdrachten kunnen bijdragen aan schoolresultaten, maar dat het veel aandacht vereist om deze opdrachten ook geschikt te maken voor ouders met meer afstand tot het onderwijs (Lusse et al., 2024). Lusse, M., Dienske, R. & Denessen, E., (2024). Onderzoeksverslag Ouders en huiswerk. Een onderzoek naar de kwaliteit en effecten van interactieve thuisopdrachten. Hogeschool Rotterdam.

Bij schoolloopbaanontwikkeling

De overgangen in de schoolloopbaan vragen extra aandacht in de samenwerking met ouders (Lusse, 2013). Lusse, M. (2013). Een kwestie van vertrouwen. Een ontwerpgericht onderzoek naar het verbeteren van het contact met ouders in het ‘grootstedelijke’ vmbo als bijdrage aan preventie van schooluitval. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/contentassets/8cdae1e402e14f07aab205373994df49/een-kwestie-van-vertrouwen---mariette-lusse.pdf
 Scholen doen er goed aan om de aandacht niet alleen te richten op het overgangsmoment zelf, maar op het hele proces. Hierbij is van belang om zorgen en teleurstellingen te helpen ombuigen naar een nieuw perspectief (Lusse, 2013). Lusse, M. (2013). Een kwestie van vertrouwen. Een ontwerpgericht onderzoek naar het verbeteren van het contact met ouders in het ‘grootstedelijke’ vmbo als bijdrage aan preventie van schooluitval. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/contentassets/8cdae1e402e14f07aab205373994df49/een-kwestie-van-vertrouwen---mariette-lusse.pdf
 Dit kan plaatsvinden in de bestaande cyclus van oudercontactmomenten (Lusse & Diender, 2014). Lusse, M. & Diender, A. (2014). Samenwerken aan schoolsucces. School en ouders in het VO en MBO. Coutinho.
 

Aandacht voor schoolloopbaanontwikkeling is al relevant bij jonge kinderen, want de basis voor beroepsbeelden wordt al vroeg gelegd (Portfeli et al., 2008). Portfelli, E., Hartung, P. & Vondacek, F. (2008). Children’s vocational development: a research rationale, Career Development Quarterly, 57(1), 25-37. https://doi.org/10.1002/j.2161-0045.2008.tb00163.x
 Ook zijn ouders van jonge kinderen gebaat bij ondersteuning en overdracht bij de overgang naar het basisonderwijs (Fukkink et al., 2016). Fukkink, H., Hoogeveen, K., Muller, P. (2016) Ouderbetrokkenheid bij de overdracht. De rol van ouders bij de overgang van hun kind naar de basisschool. Sardes. https://sardes.nl/publicatie/ouderbetrokkenheid-bij-de-overdracht/
 Datzelfde geldt voor de overgangen van het basis- naar het voortgezet onderwijs en van het voortgezet onderwijs naar vervolgonderwijs (Lusse, 2019; Lusse, M. (2019). School en thuis. Succesfactoren voor het verbinden van twee leefwerelden. Uitgeverij Pica.
 Rodrigues et al., 2018). Rodrigues, R., Meeuwisse, M., Notten, T & Severiens, S. (2018). Preparing to transition to secondary education: perceptions of Dutch pupils with migrant backgrounds. Educational Research, 60(2), 222-240. https://doi.org/10.1080/00131881.2018.1463144.
 

Vooral de overgang naar het voortgezet onderwijs is vanuit het oogpunt van kansengelijkheid sterk bepalend voor de verdere schoolloopbaan (Elffers, 2018). Elffers, L. (2018). De bijlesgeneratie. De opkomst van de onderwijscompetitie. AUP.
 Het risico op onderadvisering van leerlingen is groter bij kinderen van ouders met meer afstand tot het onderwijs (Inspectie van het Onderwijs, 2016). Inspectie van het Onderwijs (2016). De staat van het onderwijs 2014/2015. https://archief26.sitearchief.nl/archives/sitearchief/20250726204644/www.onderwijsinspectie.nl/onderwerpen/staat-van-het-onderwijs/documenten/publicaties/2016/04/13/staat-van-het-onderwijs-2014-2015
 Dit vraagt van leraren om gezinnen beter te leren kennen en te waarderen en om ouders al in een eerdere fase mee te nemen in het advies- en schoolkeuzeproces (Lusse, 2019). Lusse, M. (2019). School en thuis. Succesfactoren voor het verbinden van twee leefwerelden. Uitgeverij Pica.
 

Zie verder de handreikingen Ouders betrekken bij schoolloopbaanontwikkeling in het basisonderwijs en in het VMBO. 

School: Welke extra steun kan school - buiten de klas - aan ouders bieden?

De basis van de samenwerking met ouders van alle leerlingen in de klas ligt bij de leraar. Bij sommige ouders kan aanvullende aandacht van de leraar en wellicht van andere professionals in de school helpen. Dat kan op verschillende manieren.

Extra steun bieden in de ouderkamer 

Op verschillende scholen zijn ouderkamers ingericht waar medewerkers ouderbetrokkenheid ondersteunende activiteiten aanbieden. Er bestaan grote verschillen tussen de invulling van de ouderkamers (Geschiere, 2010). Geschiere, M. (2010). Ouderkamers als voorziening voor sociale steun en de positieve invloed van ouderkamers op de opvoedcompetentie van ouders met schoolgaande kinderen. Master Thesis Maatschappelijke Opvoedingsvraagstukken. Universiteit Utrecht. https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/5430/Masterthesis%20Geschiere,%20M.L.-3330818.pdf?sequence=1
 Over het algemeen zijn de activiteiten in de ouderkamer gericht op het versterken van de rol van ouders thuis en het bevorderen van de relatie tussen ouders en school. Vanuit bijeenkomsten in de ouderkamer, kunnen de deelnemende ouders en hun kinderen ook toegeleid worden naar andere activiteiten en voorzieningen in en buiten de school (Oberon, 2009). Oberon (2009). Evaluatieonderzoek van de functie ouderconsulenten. De betrokkenheid van ouders bij Rotterdamse basisscholen en welzijnsinstellingen. Oberon.
 Het is mooi als leraren ouders op de ouderkamer wijzen en als de activiteiten in de ouderkamer direct aansluiten op wat er in de klas gebeurt. Dat geldt bijvoorbeeld voor de aanvullende activiteiten rond het betrekken van ouders bij de schoolloopbaanontwikkeling of na de ouder-kindactiviteiten in de klas (Lusse & Strijk, 2019; Lusse, M. & Strijk, M. (2019). Ouders en schoolloopbaanontwikkeling. Een handreiking voor het basisonderwijs. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/contentassets/feda1daf5a9948f298bee13ba11216d4/handreiking-ouders-en-lob---po.pdf
 Van der Pluijm, 2020). Van der Pluijm, M. (2020) At home in language. Design and evaluation of a partnership program for teachers with lower-educated parents in support of their young children’s language development. {Doctoral dissertation]. Open Universiteit en Hogeschool Rotterdam. https://www.josephkessels.com/sites/default/files/2020-11/DEF%20Thesis%20Martine%20van%20der%20Pluijm%202020_07_09.pdf
 Het is van belang dat scholen de samenwerking met ouders als verantwoordelijkheid van het hele team blijven zien, ook als er een medewerker ouderbetrokkenheid is aangesteld (Epstein et al., 2018; Epstein, J.L., Sanders, M.G., Simon, B.S., Salinas, K.C., Jansorn, N.R.& Van Voorhis, F. L. (2018). School, family and community partnerships. Your handbook for action. Corwin. https://www.govinfo.gov/content/pkg/ERIC-ED467082/pdf/ERIC-ED467082.pdf
 Oberon & CPS, 2015). Oberon & CPS (2015). Ouderbetrokkenheid en VVE in Amsterdam. Onderzoek naar de inzet van oudercontactmedewerkers en ouderactiviteiten in de voor- en vroegscholen van Amsterdam. Eindrapport.
 

In contact brengen met ondersteuning thuis

Voor ouders die niet zo goed weten hoe ze hun kind thuis kunnen begeleiden bij leren, kan een programma dat gezinnen thuis ondersteunt helpen. De leraar of een andere onderwijsprofessional kan dit met hen bespreken en de ouders aanmelden. Een voorbeeld van zo’n programma is de VoorleesExpress, waarbij vrijwilligers in gezinnen voorlezen om zo de geletterdheid van kinderen en de geletterde thuisomgeving te versterken (Broens & Van Steensel, 2019). Broens, A. & Van Steensel, R. (2019) Werkt de VoorleesExpress: effecten op woordenschat, verhaalbegrip en de geletterde thuisomgeving. Stichting Lezen. https://repub.eur.nl/pub/119123
 In Rotterdam en regio maken scholen soms gebruik van het programma Samen Leren. Hierbij bezoeken vrijwilligers de gezinnen thuis. Zij proberen de vaardigheden van de ouders om hun kind te begeleiden te versterken, om zo de betrokkenheid van ouders thuis bij school te stimuleren (Keizer et al., 2022). Keizer, R., Van Steensel, R., Jongerling, J., Stam, T., Godor, B., & Lucassen, N. (2022). Collaborative learning intervention associated with small increases in home-based school involvement for lower SES families in deprived neighbourhoods. Educational studies. https://doi.org/10.1080/03055698.2022.2058320
 

In contact brengen met aanvullend onderwijs

Juist als de wereld van leerlingen klein is, kunnen onderwijsactiviteiten die het reguliere onderwijs aanvullen hun ontwikkeling ondersteunen (Consortium Aanvullend onderwijs, 2021; Consortium Aanvullend Onderwijs (2021). Aanvullend onderwijs in Nederland. Een verkennend beeld en handvatten uit onderzoek van en voor de praktijk. NRO/NWA.
 Vaessen et al., 2023). Vaessen, A., De Wit, M., Mak, J., Kruithof, M., Schoorl, R. & Fukkink, R. (2023). Evaluatie van de Amsterdamse Familieschool. UvA, Kohnstamm Instituut & HvA. https://kohnstamminstituut.nl/wp-content/uploads/2024/04/23-15_eindrapportage-onderzoek-amsterdamse-familiescholen-2019-2023.pdf
 Denk bijvoorbeeld aan aanvullende activiteiten bij leren, zoals huiswerkbegeleiding, bijles of mentoring. Of verrijkende activiteiten, zoals de rijke schooldag of  beroepen leren kennen, bijvoorbeeld met IMC weekendschool. 

Het is van belang dat leraren of andere professionals in de school met de leerling en ouders bespreken dat de leerling aan deze activiteiten kan deelnemen. Het is bevorderlijk als ook de ontwikkeling van de leerling bij deze activiteiten terugkomt in de oudergesprekken op school. Dat vereist contact tussen de begeleiders van de activiteiten en leraren en soms ook direct contact tussen begeleiders en ouders. 

Ouders kunnen makkelijker met hun kind over deze activiteiten praten als ze een beeld hebben van wat hun kind daar meemaakt. Ouders kunnen de activiteit bezoeken, maar kinderen kunnen ook een beeld of opdracht mee naar huis nemen, waardoor de ouders ermee kunnen kennismaken (Consortium Aanvullend onderwijs, 2021). Consortium Aanvullend Onderwijs (2021). Aanvullend onderwijs in Nederland. Een verkennend beeld en handvatten uit onderzoek van en voor de praktijk. NRO/NWA.
 

Extra steun bieden aan ouders met geldzorgen

In gezinnen waar sprake is van armoede, is er veel stress bij zowel kinderen als ouders en kunnen leefomstandigheden instabiel zijn. Dit kan ertoe leiden dat ouders meer bij de dag leven en soms ook minder aandacht hebben voor hun kinderen en de leeromgeving thuis (Gilbert, et al., 2017; Gilbert, L. R., Spears Brown, C., & Mistry, R. S. (2017). Latino immigrant parents’ financial stress, depression, and academic involvement predicting child academic success. Psychology in the Schools, 54(9), 1202-1215. https://doi.org/10.1002/pits.22067
 Kalthoff, 2018). Kalthoff, H. (2018). Opgroeien en opvoeden in armoede. Nederlands Jeugdinstituut. https://www.nji.nl/system/files/2021-04/Opgroeien-en-opvoeden-in-armoede.pdf
 Het vraagt veel vertrouwen om armoede te herkennen en bespreekbaar te maken (Plantinga, 2019). Plantinga, A. (2019). Poor psychology: Poverty, shame and decision making. Tilburg University.
 

Omdat leraren het dichtst bij de ouders staan, is het van belang dat zij leren hoe ze dit onderwerp kunnen aankaarten. Verdere ondersteuning van het gezin past bij een zorgprofessional in de school (een brugfunctionaris of schoolmaatschappelijk werker) die onderdeel uitmaakt van het team, zodat leerlingen, ouders én leraren een lagere drempel ervaren om hulp in te schakelen. Aanvullend kunnen scholen een ouderservicepunt in de school inrichten, waar een budgetcoach laagdrempelige hulp kan bieden (Mak et al., 2024; Mak, J., Schoorl, L. & Custers, A. (2024). Aan de slag met een armoedeaanpak op Amsterdamse familiescholen. Hogeschool van Amsterdam.
 Vaessen et al., 2023). Vaessen, A., De Wit, M., Mak, J., Kruithof, M., Schoorl, R. & Fukkink, R. (2023). Evaluatie van de Amsterdamse Familieschool. UvA, Kohnstamm Instituut & HvA. https://kohnstamminstituut.nl/wp-content/uploads/2024/04/23-15_eindrapportage-onderzoek-amsterdamse-familiescholen-2019-2023.pdf
 

Zie verder de handreiking Omgaan met armoede op scholen.

Past deze aanpak bij jouw school?

Wil je weten of deze aanpak een goede keuze is voor jouw leerlingen en school? Bekijk in de aanpak Ouderbetrokkenheid wat er bekend is over de tijdsinvestering, de kosten en de wetenschappelijke onderbouwing. Kijk ook eens wat we weten over andere aanpakken. Combineer de inzichten uit de Toolkit Leren en Lesgeven met jouw vakkennis en schoolcontext om weloverwogen keuzes te maken.

Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.