Effectieve instructie leesbegrip: werk in uitvoering

Intern begeleider Moniek en leraar Niels

Stabiliteit en vernieuwing kenmerken de Basisschool Kunstrijk in Arnhem. Zij hebben hun zaken goed op orde en daarmee ontstaat er ruimte om na te denken over wat beter kan.
Zo kwam effectieve instructie leesbegrip op de agenda te staan. De aanpak van de Werkplaats Onderwijskansen biedt de school de mogelijkheid om hier diepgaand en gestructureerd op te vernieuwen. We gingen in gesprek met Moniek van Drenth (intern begeleider) over de gelukkige combinatie van het onderzoeken en innoveren van je lesaanpak.

Leesbegrip in de bovenbouw – dat kan beter

“Wij waren niet tevreden over de resultaten die wij behaalden met de toetsen voor woordenschat en begrijpend lezen in de bovenbouw. We werkten al wel met Nieuwsbegrip, maar we hadden het idee dat de instructie op begrijpend lezen beter kon.” Dat was aanleiding om een cursus ‘close reading’ te volgen. Ook dat leverde nog onvoldoende resultaat op en op dat moment kwam het aanbod van het werken in de werkplaats Arnhem-Nijmegen (WOAN) langs. De werkgroep Lezen van Kunstrijk greep deze mogelijkheid met beide handen aan om echt werk te maken van een versterkte aanpak op leesbegrip. Toen ook nog eens de lockdown door corona er overheen kwam, was dat vooral voor Moniek als ib’er een uitgelezen moment om uitgebreid in de literatuur te duiken. Van de gelezen teksten, maakte ze een samenvatting zodat het met de werkgroep kon worden besproken.

Een gefundeerde vragenlijst

De vele kanten van leesbegrip van Houtveen, Van Steensel en De la Rie (2019) is aangegrepen als grote inspiratiebron. Deze reviewstudie staat bomvol aanwijzingen en goede aangrijpingspunten om het begrijpend-leesonderwijs te verbeteren; de werkgroep Lezen omarmde de publicatie.

De reviewstudie bood theorie om een vragenlijst op te stellen waarmee de leerkrachten hun lespraktijk en de pijnpunten (lees verbeterpunten) in beeld brachten. Volgens de theorie werd er onvoldoende aandacht besteed aan:

  • Het discussiëren over de tekst
  • Een heldere lijn om te zorgen voor een motiverende leesomgeving
  • Het monitoren van leesbegrip – meer dan alleen het afnemen van een Citotoets

De vele kanten van leesbegrip

Effectief begrijpend leesonderwijs bestaat uit een combinatie van verschillende factoren. Dit komt naar voren uit een reviewstudie van Houtveen, Van Steensel en De la Rie (2019). De onderzoekers geven aan dat in de literatuur een aantal factoren worden benoemd die bijdragen aan leesbegrip en die daarom deel uit zouden moeten maken van het begrijpend-leesonderwijs, namelijk:

  • Werk aan het opbouwen van kennis
  • Bouw aan woordenschat
  • Zorg voor verschillende typen geïntegreerde teksten en besteed aandacht aan de tekststructuur
  • Leer leerlingen strategische lezers te worden
  • Discussieer met leerlingen over teksten
  • Integreer lezen en schrijven
  • Zorg voor een motiverende leesomgeving
  • Monitor en toets leesbegrip in de klas
  • Differentieer

Meer weten over Elementen van effectief begrijpend leesonderwijs? Klik hier

Onderzoeksvraag geeft richting aan de oplossing

De uitkomst van de vragenlijst bood munitie om een goede onderzoeksvraag te formuleren waarmee er focus kwam in de aanpak: “Hoe kan woordenschat onderwijs – gekoppeld aan wereldoriëntatie thema’s - ingezet worden om de woordenschat van de leerlingen in groep 6 te verbeteren.”

“We zijn allereerst gaan kijken naar onze wereldoriëntatie methodes. Wij boden dat niet geïntegreerd aan. Daarom hebben we gezocht naar een onderwerp waarmee we wel tot integratie komen en dat is ‘natuurzaken’ geworden. We zijn toen op zoek gegaan naar rijkere teksten zodat we de basisbegrippen meer vulling kunnen geven en in relatie met elkaar kunnen brengen. Belangrijk is ook om teksten op hoger niveau aan te bieden en achtergrondinformatie over het thema te geven.”

Volharding loont

Het is hard werken om alle nieuwe inzichten toe te passen in de dagelijkse lespraktijk. Terwijl de leerkracht eerst ‘gewoon’ de lesmethode volgde, gaat hij zich nu verdiepen in het thema. Het valt niet mee om geschikte teksten te vinden waar ‘moeilijke woorden’ en ‘lange zinnen’ in voorkomen. Bij zo’n moeilijke tekst met achtergrondinformatie is het een ware uitdaging voor de leerkracht om alle leerlingen daarin mee te krijgen. Je moet daarbij inventief en volhardend zijn. “Je sleurt ze door die tekst heen! Van de begrippen maak je kenniskaarten met een foto en definitie. Ook zorg je voor een uitgebreide thematafel met veel echte en concrete materialen. Om het goed te kunnen doen is er ruim tijd ingeroosterd, is er ruimte voor wederzijds leren en om leerlingen een rol toe te bedelen als zij in een groepje werken. Op deze manier te werk gaan vergt de leerkracht dan wel enige moeite, maar zien dat de aanpak werkt en samen met de klas intensief aan de slag gaan met een thema, geeft ook veel energie.”

Voorwaardelijk voor het doen slagen

Geloof in je leerlingen en heb er vertrouwen in dat zij in staat zijn om ook complexe teksten te doorgronden, dat is essentieel. Door de intensieve aanpak zie je veel leerwinst bij de leerlingen met weinig voorkennis. Bij de werkplaats van Kunstrijk hebben ze dergelijke positieve resultaten (op woordenschat) al in beeld gebracht.

Meer weten over de Werkplaats Onderwijskansen Arnhem-Nijmegen? Klik hier.

“De vertraging, de tijd nemen voor lezen en daarna discussiëren, een pas op de plaats, en het trechteren naar een specifiek doel … daar geniet ik van.”

Moniek over de Werkplaats WOAN